पुनर्वासपछिको जीवन
घर छोडेर आएको दिन
मैले एउटा घर मात्र छोडेको थिइनँ—
ढोकाको चौकोसमा टाँसिएको बाल्यकाल
आँगनको धुलोमा कोरिएको आफ्नो नाम
र साँझपख धुवाँसँगै आकाशतिर उड्ने
आमाको भान्साको गन्ध पनि
पछाडि छोडेर आएको थिएँ।
पुनर्वासपछि
हामीलाई एउटा नयाँ ठेगाना दिइयो
तर ठेगानाले कहाँ दिन सक्थ्यो र
त्यो हराएको आँगनको नक्सा?
यहाँ
घरका भित्ताहरू बलिया छन्
छाना चुहिँदैन
झ्यालमा हावा पनि आफ्नै समयले आउँछ—
तर कहिलेकाहीँ
रातको निस्तब्धतामा
मलाई आफ्नै घरको पुरानो ढोका
करक्क खोलेको आवाज सुनिन्छ।
त्यो आवाज
कुनै ढोका होइन
स्मृतिले खोल्ने
एउटा अदृश्य बाटो हो।
हामीले
नयाँ सडकमा पाइला त सार्यौँ
तर पुराना बाटाहरू
खुट्टाभित्रै बोकेर आयौँ।
नयाँ माटोमा
बिउ त रोप्यौँ
तर जराले
पुरानो माटो खोजिरह्यो।
हामीले खेत पाएनौँ
तर पसिना पायौँ;
हामीले पुरानो घर पाएनौँ
तर छोराछोरीका लागि
नयाँ घर बनायौँ।
हामी हाँस्यौँ—
किनकि जीवनलाई
आँसुले मात्र चलाउन सकिँदैन।
हामी रोयौँ—
किनकि स्मृतिलाई
ढोकाबाहिर जुत्ताजस्तै
छोडेर भित्र पस्न सकिँदैन।
पुनर्वासपछि
हाम्रो परिचय पनि
अलि अनौठो भयो—
न हामी पूर्णतः
त्यहीँका रह्यौँ
न यहाँका मात्र भयौँ।
हाम्रो नामको छेउमा
एउटा अदृश्य प्रश्नचिह्न बस्यो—
“तिमी कहाँका हौ?”
म के भनूँ?
मेरो जन्मभूमि
मेरो छातीभित्र छ
मेरो वर्तमान
मेरो पाइतालामुनि छ
र मेरो भविष्य
छोराछोरीको आँखाभित्र उम्रिरहेको छ।
कहिलेकाहीँ
म ऐनामा आफ्नो अनुहार हेर्छु—
अनुहार उही छ,
तर आँखाभित्र
दुईवटा देशको मौसम बदलिरहन्छ।
एउटा आँखामा
पहाडको बिहान छ
अर्को आँखामा
नयाँ शहरको उज्यालो।
एउटा आँखाले
छोडिएको घर खोज्छ
अर्कोले
बनाउँदै गरेको घर।
हामीले
इतिहासलाई पछाडि छोड्न खोज्यौँ
तर इतिहासले
हाम्रो छायाँ समातिरह्यो।
हामी जहाँ पुग्यौँ,
त्यहाँ आफ्नो भाषा बोकेर पुग्यौँ
आफ्ना गीत बोकेर पुग्यौँ
चाडपर्व, संस्कार र सम्झनाहरू बोकेर पुग्यौँ—
मानौँ
एउटा सानो देश
हाम्रो सुटकेसभित्रै
लुकाएर ल्याएका थियौँ।
तर
सुटकेस खोल्दा
कपडाभन्दा धेरै
स्मृतिहरू निस्किए।
त्यसैले
पुनर्वास केवल पुनः बसाइँ थिएन—
यो त
टुक्रिएको जीवनलाई
फेरि धागोमा उन्ने प्रयास थियो।
हामीले
ढलेका सपनाका काठबाट
नयाँ झ्याल बनायौँ
पुराना आँसुबाट
नयाँ साहस बनायौँ
र विस्थापनको खरानीबाट
आफ्ना छोराछोरीको भविष्य
बिस्तारै रोप्यौँ।
तर आज पनि
जब कसैले सोध्छ—
“अब त सबै ठीक भयो होला नि?”
म मुस्कुराउँछु।
सबै ठीक भएको भए
राति सपनामा
म किन बारम्बार
त्यही पुरानो बाटो हिँडिरहन्थेँ?
किन नदीको आवाज सुन्दा
मलाई आफ्नै गाउँको खोला सम्झना आउँछ?
किन कुनै अपरिचित गन्धले
अचानक बाल्यकालको ढोका खोलिदिन्छ?
सायद
पुनर्वासपछि जीवन
यस्तै हुँदो रहेछ—
शरीरले नयाँ ठाउँमा
घर बनाउँछ
तर आत्माले
पुरानो घरको चाबी
जीवनभरि बोकेर हिँड्छ।
हामी विस्थापित भयौँ
तर हराएनौँ।
हामीले घर गुमायौँ,
तर घर बनाउने हात
गुमाएनौँ।
हामीले माटो गुमायौँ
तर माटोलाई सम्झने स्मृति
गुमाएनौँ।
र यहीँबाट
हाम्रो नयाँ कथा सुरु भयो—
जहाँ
अतीत चिहान होइन
स्मृतिको दीप हो;
जहाँ
विस्थापन घाउ हो
तर त्यही घाउबाट
भविष्यको फूल उम्रन्छ।
पुनर्वासपछि
हामीले केवल
नयाँ देशमा जीवन पाएनौँ—
हामीले
टुक्रिएको जीवनलाई
फेरि आफ्नो हातले
जोड्न सिक्यौँ।
सायद यही नै
पुनर्वासपछिको जीवन हो—
एक हातमा पुरानो घरको धुलो
अर्को हातमा नयाँ घरको इँटा
र छातीभित्र
कहिल्यै नसकिने
फर्किने यात्राको सपना।
सुन्दर