विघटनबाट पुनर्संरचनातर्फको साहित्यिक यात्रा
गङ्गा लामिटारे
कोलम्बस, अमेरिका
(Bhutaneseliterature.com सत्रौँ वर्षगाँठका अवसरमा साहित्य परिषद् भूटानका अध्यक्षको सन्देश)
पुनर्वासले भूटानी नेपाली समुदायको जीवनमा केवल भौगोलिक परिवर्तन मात्र ल्याएन, यसले उनीहरूको सामाजिक, सांस्कृतिक र साहित्यिक संरचनालाई समेत गहिरो रूपमा प्रभावित गर्यो। दुई दशकसम्म एउटै परिवेशमा संगठित भएर बसिरहेको समुदाय जब विश्वका विभिन्न मुलुकहरूमा छरियो, तब त्यो एकता केवल भौतिक रूपमा होइन, सांस्कृतिक रूपमा पनि विखण्डित हुन पुग्यो।
शरणार्थी शिविरहरूमा निरन्तर चल्दै आएका साहित्यिक गतिविधिहरू, जुन समुदायको चेतना, शिक्षा र पहिचान निर्माणका प्रमुख आधार थिए, पुनर्वासपछि क्रमशः शिथिल बन्दै गए। सन् २००७ मा सुरु भएको पुनर्वास कार्यक्रमले ती गतिविधिहरूमा गम्भीर अवरोध सिर्जना गर्यो। परिषद्का सक्रिय अगुवाहरू नै पुनर्वासमा गएपछि शिविरभित्रका साहित्यिक क्रियाकलापहरू लगभग पूर्णतः ठप्प हुन पुगे। यस्तो अवस्था सिर्जना भयो कि दुई दशकसम्म भाषा, साहित्य र चेतनाको क्षेत्रमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेको संस्थाको अस्तित्व नै संकटमा पर्ने खतरा देखिन थाल्यो।
तर, यहींबाट एक नयाँ सम्भावनाको बीजारोपण भयो। केही सचेत र दूरदर्शी युवाहरूले यस अवस्थालाई केवल विघटनका रूपमा होइन, पुनर्संरचनाको अवसरका रूपमा लिए। उनीहरूबीच भएको लामो बहस, चिन्तन र छलफलले एउटा निष्कर्ष निकाल्यो—भौगोलिक दूरीले साहित्यलाई रोक्न सक्दैन, यदि माध्यमलाई समयअनुकूल रूपान्तरण गर्न सकियो भने। यही सोचको परिणामस्वरूप सन् २००९ को मे महिनामा Bhutaneseliterature.com नामक डिजिटल साझा मञ्चको स्थापना भयो।
यो केवल एउटा वेबसाइटको जन्म मात्र थिएन; यो विघटनको संघारमा पुगेको साहित्यिक आन्दोलनको पुनर्जन्म थियो। वार्षिक रूपमा प्रकाशित हुँदै आएको ‘भूटानी कोपिला’को परम्परालाई नयाँ माध्यममा रूपान्तरण गर्दै यसलाई पाक्षिक अनलाइन प्रकाशनको रूपमा निरन्तरता दिइयो। यसले साहित्यलाई समय र प्रविधिसँग जोड्दै नयाँ युगमा प्रवेश गरायो।
यस मञ्चका संस्थापक रमेश गौतम तथा सहकर्मीहरू—डोना आचार्य, सञ्चमान राई, यतिराज अजनबी र रूपनारायण पोख्रेल—को प्रयासले यो अभियानलाई संस्थागत स्वरूप दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेले। उनीहरूको पहलले विश्वभर छरिएका सर्जकहरूलाई एउटै साझा चौतारीमा ल्यायो, जहाँ लेखन, पठन र संवाद निरन्तर चलिरह्यो।
यसै क्रममा सन् २०११ जुनमा परिषद्को केन्द्रीय समितिले संगठनात्मक पुनर्संरचना गर्दै आफ्नो कार्यक्षेत्रलाई अझ व्यापक बनायो। विभिन्न देशहरूमा पुनर्वासित समुदायलाई समेट्ने गरी निर्देशनालयहरूको विस्तार गरियो र संस्थाले नयाँ पहिचान प्राप्त गर्यो—नेपाली भाषा परिषद्–भूटानबाट नेपाली साहित्य परिषद्–भूटान हुँदै भूटान साहित्य परिषद्को रूपमा रूपान्तरण।
भुट्निज लिटरेचर डटकम र परिषद्बीच भएको सहमतिअनुसार उक्त डिजिटल मञ्चलाई परिषद्को प्रकाशन विभाग अन्तर्गत सञ्चालन गर्ने ऐतिहासिक निर्णय गरियो। यसले संस्थागत निरन्तरता मात्र होइन, परम्परा र प्रविधिको समन्वयलाई पनि सुदृढ बनायो। साथै, परिषद्ले अब नेपाली भाषामा मात्र सीमित नरही भूटानीहरूले प्रयोग गर्ने अन्य भाषाहरूको साहित्यिक विकासमा पनि सक्रिय रहने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्यो।
पन्ध्र वर्षको यात्रामा यस पाक्षिक अनलाइन प्रकाशनले उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ। करिब चार हजारभन्दा बढी सृजनाहरू प्रकाशित भइसकेका छन्, जसले यसलाई विश्वव्यापी भूटानी नेपाली डायस्पोराको एक जीवित अभिलेख बनाएको छ। आज यो मञ्च नयाँ तथा पुराना सर्जकहरूका लागि समान रूपमा खुला, गतिशील र सशक्त साहित्यिक प्लेटफर्म बनेको छ।
महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, यस मञ्चले केवल लेखकहरूको संख्या बढाएको छैन; यसले सृजनाको गुणस्तर, विचारको गहिराइ र ज्ञानको विस्तारलाई पनि उचाइमा पुर्याएको छ। विविध भौगोलिक सन्दर्भ, अनुभव र दृष्टिकोणहरू एकै ठाउँमा समेटिँदा भूटानी नेपाली साहित्य अझ बहुआयामिक र समृद्ध बन्न पुगेको छ।
अन्ततः, Bhutaneseliterature.com को स्थापना भूटानी नेपाली साहित्यको इतिहासमा एउटा कोसेढुङ्गा मात्र होइन, एक प्रेरणादायी उदाहरण पनि हो—जहाँ विघटनलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्दै साहित्यलाई नयाँ युग, नयाँ माध्यम र नयाँ उचाइमा पुर्याइएको छ।