आफ्नो पहिचान जोगाउन
हरि उप्रेती
अमेरिका
भाषा के हो र यसले आफ्नो पहिचान जोगाउन कसरी मदत गर्छ?
भाषा मानव सभ्यताको मेरुदण्ड हो। यो केवल सञ्चारको साधन मात्र होइन, बरु समाजको ऐना हो, जसले कुनै समुदायको इतिहास, परम्परा, र पहिचान झल्काउँछ। भाषा मानिसको अस्तित्वसँगै विकसित भएको तत्त्व हो, जसले मान्छेलाई अन्य प्राणीहरूबाट अलग पार्छ। भाषाले हामीलाई हाम्रा भावना, विचार, सपना, र आकाङ्क्षा व्यक्त गर्न सघाउँछ।
तर, के भाषा केवल बोलीचालीको माध्यम मात्र हो त? वा यसको गहिराइ अझ बढी छ? भाषा हाम्रो पहिचानसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ। कुनै पनि व्यक्तिको मातृभाषा उसको पहिलो परिचय हो। चाहे व्यक्ति जहाँ गएर बसे पनि, उसको भाषाले उसलाई आफ्नै संस्कृति र इतिहाससँग जोडिराख्छ। विशेष गरी प्रवासी समुदायका लागि भाषा अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ किनभने यही माध्यमले उनीहरू आफ्नो मौलिक पहिचान जोगाइराख्न सक्छन्।
यस लेखमा, हामी भाषा के हो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नेछौँ, साथै यसले कसरी व्यक्तिगत तथा सामूहिक पहिचान संरक्षणमा योगदान पुर्याउँछ भन्ने विषयमा चर्चा गर्नेछौँ। साथै, प्रवासी नेपाली समुदायको सन्दर्भमा भाषा संरक्षणका चुनौतीहरू र सम्भावित उपायहरूको पनि विश्लेषण गर्ने कोसिस गर्नेछु।
भाषा केवल शब्दहरूको संयोजन मात्र होइन; यो समाजको दर्पण हो। समाजशास्त्रीहरूले भाषा र पहिचानबिच गहिरो सम्बन्ध रहेको बताउँछन्। व्यक्तिको पहिचान भाषा मार्फत निर्माण हुन्छ, किनभने बाल्यकालदेखि नै भाषा सिक्दै जाँदा समाजका मूल्य, परम्परा, र व्यवहारको बोध गरिन्छ।
मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, मातृभाषाले मानिसको सोच्ने तरिका, भावनात्मक अभिव्यक्ति, र आत्म-परिचयको निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्ति आफ्नो मातृभाषामा सहज महसुस गर्छ भने, अन्य भाषामा कुरा गर्दा ऊ अलिक असहज महसुस गर्न सक्छ। त्यसैले, भाषा आत्मीयताको अभिव्यक्ति हो।
तर, भाषा परिवर्तनशील पनि हुन्छ। जब कुनै व्यक्ति नयाँ भाषा बोल्न थाल्छ, उसले नयाँ पहिचानको अनुभूति गर्छ। प्रवासी समुदायमा यो प्रक्रिया अझ तीव्र हुन्छ। जब मानिस नयाँ देशमा जान्छ, उसले त्यहाँको भाषा सिक्न बाध्य हुन्छ। तर, यदि मातृभाषा बिर्सिएमा उसको मौलिक पहिचान धमिलिन सक्छ।
भाषा कुनै पनि समुदायको संस्कृति, परम्परा, धर्म, तथा इतिहासको अभिन्न अंश हो। कुनै समुदायको भाषा नष्ट भएमा, त्यस समुदायको संस्कृति लोप हुन सक्ने खतरा बढेर जान सक्दछ। उदाहरणका लागि, नेपालका विभिन्न जाति-जनजातिका भाषा तथा भेष भूषा फरक छन्। नेवार समुदायको नेवारी भाषा, गुरुङ समुदायको गुरुङ भाषा, र मैथिली भाषीहरूको आफ्नै सांस्कृतिक विशेषता छ। यी भाषाहरू केवल बोलीचालीका साधन मात्र होइनन्, बरु तिनले सम्बन्धित समुदायको धार्मिक अनुष्ठान, लोकगाथा, र परम्परागत ज्ञान सञ्चित राख्छन्।
विशेष गरी प्रवासी नेपालीहरूका लागि भाषा उनीहरूको पहिचानसँग अझ घनिष्ठ रूपमा गाँसिएको हुन्छ। अमेरिकामा बस्ने नेपालीहरूले आफ्नो भाषा संरक्षण गर्न सके भने मात्रै उनीहरूको नेपालीपन जोगिन्छ। नेपाली भाषा सिकाउने विद्यालयहरू, सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू, र सामुदायिक जमघटहरूले भाषा जोगाइराख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्दछन्।
भाषा जोगाइराख्नु प्रवासी समुदायका लागि ठुलो चुनौती हो। यसका केही प्रमुख कारणहरू निम्न रहेको पाइन्छ।
• नयाँ पुस्तामा मातृभाषा सिक्ने रुचि कमी: प्रवासी नेपाली परिवारमा जन्मिएका बच्चाहरूले घरमा नेपाली बोल्न त सिक्छन्, तर उनीहरू विद्यालयमा अधिकांश समय अङ्ग्रेजी बोल्ने गर्दछन्। फलस्वरूप, उनीहरूको नेपाली भाषा कमजोर हुन जान्छ।
• ग्लोबलाइजेशन र डिजिटल प्रभाव: इन्टरनेट तथा डिजिटल प्लेटफर्ममा अङ्ग्रेजीको प्रभाव बढी भएकाले धेरैले मातृभाषालाई दोस्रो प्राथमिकता दिन्छन्।
• संस्थागत समर्थनको कमी: प्रवासी मुलुकमा नेपाली भाषा सिक्न सरकारी वा संस्थागत सहयोगको कमी हुन सक्छ।
• संवादको सरलता: अङ्ग्रेजी वा अन्य स्थानीय भाषामा सञ्चार गर्न सजिलो भएकाले, कतिपयले मातृभाषा बिस्तारै छाड्न थाल्दछन्।
प्रवासी नेपालीहरूले भाषा संरक्षणका लागि विभिन्न उपाय अपनाएका छन्। अमेरिकामा धेरै नेपाली समुदायहरूले भाषा सिकाउने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्। नेपाली सङ्घ-संस्थाहरूले भाषा कक्षा, साहित्य गोष्ठी, र सांस्कृतिक महोत्सवहरू आयोजना गरेर नेपाली भाषा प्रवर्द्धन गरिरहेका छन्।
नेपाली गीत-सङ्गीतले पनि प्रवासीहरूलाई आफ्नो भाषा जोगाइराख्न प्रेरित गरेको छ। विशेष गरी, प्रवासी कलाकारहरूले सिर्जना गरेका गीतहरूले नेपाली भाषा र संस्कृतिको जगेर्ना गर्न ठुलो भूमिका खेलेका छन्।
भाषा संरक्षणका लागि निम्न उपायहरू अपनाउन सके दीर्घकालीन रूपमा आफ्नो अस्तित्वमा रमाउन सकिन्छ। त्यसका लागि निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ।
• शैक्षिक पहल: प्रवासी नेपाली समुदायले आफ्ना बालबालिकालाई नेपाली भाषा सिकाउने विद्यालय वा अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्नुपर्दछ।
• सांस्कृतिक गतिविधि: नेपाली भाषा र संस्कृतिसँग सम्बन्धित उत्सव, नाटक, गीत-सङ्गीतका कार्यक्रमहरूमा आफ्ना नानीहरूलाई समावेश गरिनुपर्छ र कहिलेकाहीँ त्यसता कार्यक्रमहरू आयोजना गर्नुपर्दछ।
• परिवारभित्र नेपाली प्रयोग: अभिभावकहरूले घरमा आफ्ना नानीहरूलाई नेपाली भाषामा संवाद गरी भाषालाई विकास गर्न प्रोत्साहन गरी भाषाको प्रयोग बढाउनु आवश्यक देखिन्छ।
• सामाजिक सञ्जाल र प्रविधिको सदुपयोग: डिजिटल प्लेटफर्महरूमा नेपाली सामग्रीहरू उपलब्ध गराएर प्रवासी नेपालीहरूलाई भाषा सिक्न सजिलो बनाउन अभिभावक एवं सामाजिक नेतृत्व कर्ताहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिकालाई निर्वाह गर्नु पर्दछ ।
भाषा केवल सञ्चारको माध्यम मात्र होइन, यो हाम्रो पहिचानको मूल आधार हो। नेपाली भाषा संरक्षण गर्नु भनेको हाम्रो इतिहास, संस्कृति, र परम्परालाई जोगाउनु हो। विशेष गरी प्रवासी नेपालीहरूको हकमा, भाषा भनेको उनीहरूको जरा हो, जसले उनीहरूलाई आफ्नै देश र समुदायसँग जोडिराख्छ।
भाषा हराउनु भनेको केवल शब्द गुम्नु होइन; यो सँगै हाम्रो पहिचान, हाम्रो आत्मीयता, र हाम्रो मौलिकता पनि हराउनु हो। त्यसैले, भाषा जोगाइराख्न हामी सबैको जिम्मेवारी हो। चाहे जहाँ रहे पनि, हामीले आफ्नो मातृभाषालाई जोगाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
यदि हामीले समयमै सजगता अपनाएनौँ भने, नेपाली भाषा पनि कालान्तरसम्ममा गुम्न सक्ने खतरा पनि उति नै देख्न सकिन्छ। त्यसैले, अबको समय नेपाली भाषा संरक्षणको अभियानमा जुट्ने समय भएको छ। नेपाली भाषा बचाउनु भनेको नेपाली अस्तित्व बचाउनु हो, नेपाली पन जोगाउनु हो, र अन्ततोगत्वा आफ्नो पहिचानमा उच्च शिर बनाएर बाँच्नु हो।