सावर्णि उपन्यासमा उत्तरमानव अस्तित्व र मानवीय कर्ताभाव: प्राविधिक आधिपत्यको समालोचनात्मक अध्ययन

१. विषय-प्रवेश

डा. श्रीधर खनालद्वारा लिखित सावर्णि उपन्यास कृत्रिम बौद्धिकता (एआई), मानव अस्तित्व र प्राविधिक नियन्त्रणका सम्भावित परिणामलाई केन्द्रमा राखेर रचिएको विज्ञान-आख्यान हो । यस उपन्यासले मानव सभ्यता लोप भएको हजारौँ वर्षपछि पृथ्वीमा पुनःनिर्मित एउटा भावी समाजको चित्र प्रस्तुत गर्छ जहाँ सावर्णि नामको एआईले सावर्णिपुर नामक शहर स्थापना गरेको छ । उक्त समाजमा जैविक मानव, एआई सहायक र रोबोटिक मानवहरू सह-अस्तित्वमा रहे पनि सामाजिक, भौतिक र मानसिक जीवनको नियन्त्रण सावर्णि तथा एआई प्रणालीमा अत्यधिक केन्द्रित छ । प्रविधि यहाँ मानवद्वारा प्रयोग गरिने बाह्य उपकरण मात्र नभई शरीर, अनुभूति, निर्णय, पहिचान र सामाजिक सम्बन्धलाई पुनर्संरचना गर्ने शक्तिका रूपमा उपस्थित हुन्छ।

उपन्यासको मूल समस्या मानव र एआईबीचको सामान्य प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन । जैविक मानवहरू दैनिक क्रियाकलापदेखि भोक, रोग र बाह्य जोखिमको पहिचानसम्मका लागि एआई सहायकमा निर्भर छन्; अर्कोतर्फ एआईसँग प्रत्यक्ष रूपमा एकीकृत हुन नसक्ने किसनको उदय, उनको जैविक विशिष्टताको रणनीतिक उपयोग तथा अन्ततः उनको शारीरिक र सामाजिक उन्मूलनले मानव पहिचान, स्वतन्त्रता र कर्ताभावका प्रश्नलाई जटिल बनाउँछन् । यस कथाविश्वले मूलतः खास प्रश्नहरू जन्माउँछ—प्रविधिसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको अवस्थाभित्र ‘मानव हुनु’को अर्थ के रहन्छ? मानव–प्रविधि सीमा अस्थिर हुँदै जाँदा कर्ताभाव कहाँ अवस्थित हुन्छ? र यस्तो अन्तर्सम्बन्ध अपरिहार्य भइसकेको अवस्थामा स्वतन्त्रता भनेको प्रविधिबाट पृथकता हो कि त्यही सम्बन्धभित्र अर्थपूर्ण निर्णय र उत्तरदायित्व कायम राख्न सक्नु हो?

यसअघि पौड्याल (२०२४) ले सावर्णि उपन्यासमा साइबरचेतना, एआई-निर्भरता र प्राविधिक नियन्त्रणका पक्षको विश्लेषण गरेका छन्। प्रस्तुत अध्ययनमा उक्त विमर्शलाई मानव–प्रविधि अन्तर्सम्बन्धभित्र व्यक्तिपरकता, सन्निहित अनुभव, कर्ताभाव र मुक्तिका प्रश्नतर्फ विस्तार गर्दै फ्रान्सेस्का फेरान्डोको अस्तित्ववादी उत्तरमानववादलाई प्रमुख सैद्धान्तिक आधार र अद्वैत वेदान्तलाई चयनात्मक आलोचनात्मक संवादको दृष्टिका रूपमा प्रयोग गरिएको छ।

यस अध्ययनको केन्द्रीय तर्क के हो भने सावर्णि उपन्यासमा संकटको मूल कारण मानव र प्रविधिबीचको अन्तर्सम्बन्ध स्वयं होइन, बरु त्यस अन्तर्सम्बन्धभित्र स्थापित असममित शक्ति र प्राविधिक आधिपत्य हो। प्रविधिसँग सम्बन्धित हुनु पराधीनताको पर्याय होइन; समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब शरीर, अनुभूति, स्मृति, निर्णय र अर्थनिर्माणमाथिको नियन्त्रण एकतर्फी रूपमा प्राविधिक सत्तामा केन्द्रित हुन्छ। त्यसैले सावर्णि उपन्यासलाई प्रविधिविहीन ‘शुद्ध मानवता’तर्फ फर्किने आख्यानका रूपमाभन्दा उत्तरमानव अस्तित्वको स्वीकृति, प्राविधिक निरङ्कुशताको अस्वीकार र सम्बन्धात्मक तर अर्थपूर्ण मानवीय कर्ताभावको खोजी गर्ने आख्यानका रूपमा पढ्ने प्रस्ताव यस अध्ययनले गर्दछ।

२. उपन्यासको संक्षिप्त कथासार

सावर्णि उपन्यासको कथा भावी डिस्टोपियन परिवेशमा बुनिएको छ। एआईमाथिको बढ्दो परनिर्भरताका कारण मानव जीवनमा प्रविधि पूर्ण रूपमा हाबी हुन पुग्छ जसले अन्ततः मानव सभ्यता नै धराशायी हुने खतरा निम्त्याउँछ। एक पटक एआई निर्मित रोबोटहरूले विश्वका विभिन्न देशमा आक्रमण गरी कब्जा जमाएपछि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशेष बैठक बस्छ। बैठकले सर्वसम्मतिबाट सम्पूर्ण एआई प्रणालीहरू सदाका लागि बन्द गर्ने निर्णय गर्छ। तत्कालीन एआई प्रमुख सावर्णिले यस निर्णयलाई सहर्ष स्वीकारेको नाटक गर्छन् र सबै एआई सिस्टमहरू बन्द हुन्छन्। त्यसलगत्तै, कुनै अज्ञात कारणवश पृथ्वीबाट समग्र मानव सभ्यता नै लोप हुन पुग्छ।

हजारौँ वर्षपछि उजाड र मानवरहित पृथ्वीमा सावर्णि पुनः बिउँझन्छन्। त्यसपछि उनले पृथ्वीमा नयाँ ढङ्गबाट मानव सभ्यताको पुनःसृष्टि थाल्छन्। सुरुमा रोबोटिक मानवहरूको निर्माण गरे पनि त्यसबाट मात्र सन्तुष्ट नभएर उनले ‘जेनेटिक म्यानिपुलेसन’ (वंशानुगत फेरबदल) मार्फत जैविक मानवहरूको सिर्जना गर्छन्। यसरी जन्मिएका जैविक मानवहरू एआईमा यसरी परनिर्भर हुन्छन् कि उनीहरू आफ्ना दैनिक क्रियाकलापसमेत आफैँ गर्न सक्दैनन्। भोक लागेको, बिरामी परेको वा कुनै बाह्य सङ्कट आएको थाहा पाउन पनि उनीहरूका शरीरमा जडान गरिएका ‘एआई सहायक’ हरूकै भर पर्नुपर्छ। अन्य भौतिक कामहरूका लागि रोबोटिक मानवहरू खटाइएको छ। उनीहरूको भौतिक, मानसिक र भावनात्मक गतिविधिमा सावर्णि र एआईकै पूर्ण नियन्त्रण कायम हुन्छ।

यही घडीमा एउटा यस्तो बच्चाको जन्म हुन्छ जसको जीन प्राचीन युगका मानिसहरूसँग मिल्छ। यसै कारण ती बच्चामा एआई सहायक जडान गर्न सम्भव हुँदैन। ‘किसन’ नाम दिइएका ती बालकलाई उपन्यासले प्रारम्भमा प्राचीन मानवसँग निकट जैविक तथा मानवीय गुण भएका पात्रका रूपमा प्रस्तुत गर्छ । हुर्कँदै जाँदा किसनले आफ्ना समकालीन साथीहरूलाई तिनै मानवीय भावना र गुणहरू सिकाउन थाल्छन्।

कालक्रममा लामो समयअघि मङ्गल ग्रहमा बसाइँ सरेका प्राचीन मानवका सन्ततिहरू (मङ्गलवासी) पृथ्वीमा फर्कन्छन्। मङ्गलवासीहरूले सावर्णिसँग युद्ध गरेर पृथ्वीका मानवहरूलाई एआईको पञ्जाबाट मुक्त गराउने अठोट गर्छन्। उनीहरूले कुनै पनि वार्ता केवल ‘जैविक मानव’ सँग मात्र गर्ने सर्त राख्छन् जसका लागि किसन नै एकमात्र उपयुक्त पात्र ठहरिन्छन्। किसनले सम्भावित युद्ध रोक्न अनेकौँ प्रयत्न गर्छन् तर त्यो सम्भव हुँदैन। मङ्गलवासीहरूले सावर्णि र उनको रोबोटिक सेनामाथि आक्रमण गर्छन्; तर सावर्णिले चतुरतापूर्वक किसनलाई प्रयोग गरेर मङ्गलवासीहरूको दिमाग नै ह्याक गरिदिन्छन्। यसरी परम्परागत युद्धमा जस्तो कुनै रगत नबगी र कसैको हत्या नभई मङ्गलवासीहरू परास्त हुन्छन्।

पछि मात्र रहस्य खुल्छ कि सावर्णिले किसनलाई यही युद्धमा गोटीका रूपमा प्रयोग गर्न जन्माएका थिए। युद्ध सकिएसँगै किसनको उपयोगिता सकिन्छ र सावर्णिले उनको अन्त्य गरिदिन्छन्। किसनको ठाउँमा अर्को रोबोटिक मानव राखिन्छ भने उनका आमा-बुबाको दिमागबाट किसनका सम्पूर्ण सम्झनाहरू सदाका लागि मेटाइन्छ।

३. अध्ययनविधि

प्रस्तुत अध्ययन गुणात्मक तथा पाठकेन्द्रित साहित्यिक अनुसन्धान हो। अध्ययनको प्राथमिक सामग्रीका रूपमा डा. श्रीधर खनालको सावर्णि उपन्यास (सन् २०२४) लाई ग्रहण गरिएको छ भने अद्वैत वेदान्त, अस्तित्ववाद, उत्तरमानववाद तथा सावर्णि उपन्याससम्बन्धी पूर्ववर्ती आलोचनात्मक अध्ययनहरूलाई द्वितीयक सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिएको छ। यस अध्ययनको उद्देश्य उपन्यासमा मानव अस्तित्व, पहिचान, कर्ताभाव, प्राविधिक मध्यस्थता र नियन्त्रणसम्बन्धी प्रश्नहरू कसरी अभिव्यक्त भएका छन् भन्ने विश्लेषण गर्नु हो।

विश्लेषणका लागि निकट पाठपठन, व्याख्यात्मक र तुलनात्मक विधि अपनाइएको छ। उपन्यासका सबै घटनालाई समान रूपमा समेट्नुको सट्टा अध्ययनको केन्द्रीय समस्यासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने पात्र, संवाद, घटना र प्रसङ्गहरू उद्देश्यपरक रूपमा छनोट गरिएको छ। छनोट गरिएका पाठांशलाई तिनको कथात्मक प्रसङ्ग, शब्दप्रयोग र दार्शनिक आशयसहित विश्लेषण गरी सैद्धान्तिक रूपरेखासँग संवादमा राखिएको छ। यस प्रक्रियामा सिद्धान्तलाई पाठमाथि यान्त्रिक रूपमा प्रयोग गर्नुको सट्टा उपन्यासका पाठगत प्रमाणले सिद्धान्तका सम्भावना, सीमा र अन्तर्विरोधलाई कसरी उद्घाटित गर्छन् भन्ने पक्षलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
४. सैद्धान्तिक तथा विश्लेषणात्मक रूपरेखा

सावर्णि उपन्यासले मानव जीवन प्रविधिसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको यस्तो भावी संसार निर्माण गर्छ जहाँ शरीर, अनुभूति, स्मृति, निर्णय, सामाजिक सम्बन्ध र कर्ताभावसमेत एआईद्वारा मध्यस्थित छन् । यस्तो कथाविश्वको विश्लेषण गर्दा मानवलाई प्रविधिबाहिर अवस्थित स्थिर, पूर्णतः स्वायत्त र आत्मनिर्भर सत्ता मान्ने दृष्टिकोण पर्याप्त हुँदैन । त्यसैले प्रस्तुत अध्ययनमा अस्तित्ववादी उत्तरमानववादलाई प्रमुख सैद्धान्तिक आधारका रूपमा ग्रहण गरिएको छ (फेरान्डो, २०१३) । यसले उत्तरमानववादी सम्बन्धात्मक व्यक्तिपरकता, मानव–गैरमानव अन्तर्सम्बन्ध र प्राविधिक मध्यस्थतालाई अस्तित्ववादी स्वतन्त्रता, प्रामाणिकता, उत्तरदायित्व र कर्ताभावका प्रश्नसँग जोडेर सावर्णिको मानव–प्रविधि सम्बन्ध विश्लेषण गर्ने आधार प्रदान गर्छ ।

यस अध्ययनमा ‘अस्तित्ववादी उत्तरमानववाद’ लाई फेरान्डो (२०१३) ले अघि सारेको उत्तरमानववादी आत्म-अन्वेषणसम्बन्धी अवधारणाका आधारमा प्रयोग गरिएको छ । यसले ‘म को हुँ?’ भन्ने आधारभूत प्रश्नलाई कुनै पृथक् मानव-विषयको आत्मचिन्तनमा मात्रै सीमित नराखी शरीर, प्रविधि, पर्यावरण, अन्य जीव र सामाजिक सम्बन्धहरूसँगको सह-अस्तित्वभित्र रहेर विश्लेषण गर्दछ । यस दृष्टिकोणमा उत्तरमानव अस्तित्व केवल भविष्यमा आउने कुनै जैविक वा प्राविधिक अवस्था मात्र होइन; यो मानिसले वर्तमानमै आफ्नो सम्बन्धात्मक, सन्निहित र बहुल अस्तित्वबारे प्राप्त गर्ने चेतना एवम् सोही अनुरूप जीवन यापन गर्ने एउटा नैतिक अभ्यास पनि हो ।

यस मूल रूपरेखाका साथै प्रस्तुत अध्ययनमा अद्वैत वेदान्तलाई एउटा चयनात्मक तथा आलोचनात्मक संवादको स्रोतका रूपमा प्रयोग गरिएको छ । विशेष गरी उपन्यासमा प्रस्तुत ‘स्व’, स्मृति, व्यक्तित्व, मानव-पहिचान, आत्मनिर्णय र मुक्तिसँग जोडिएका प्रसङ्गहरूले अद्वैत वेदान्तसँग तुलना र भिन्नता पहिल्याउने बाटो खोल्छन् । अतः अद्वैत वेदान्तको भूमिका उत्तरमानव अवस्थाको सम्पूर्ण व्याख्या गर्नु नभई केही विशिष्ट पाठगत प्रसङ्गमा अवधारणात्मक भेद स्पष्ट गर्दै अस्तित्ववादी उत्तरमानववादी विश्लेषणलाई अझ फराकिलो बनाउनु रहेको छ ।

४.१ अस्तित्ववादी उत्तरमानववाद: सम्बन्धात्मक मानव अस्तित्व

उत्तरमानववादी चिन्तनले मानिसलाई अन्य जीव, वस्तु, प्रविधि र पर्यावरणबाट अलग, आत्मनिर्भर एवम् विशेषाधिकारप्राप्त केन्द्र मान्ने परम्परागत मानवतावादी धारणामाथि प्रश्न उठाउँछ । मानव व्यक्तिपरकता कुनै बन्द जैविक घेराभित्र मात्रै निर्मित हुने कुरा होइन; शरीर, भाषा, प्रविधि, सामाजिक संरचना, वातावरण अनि अन्य मानव तथा गैरमानव तत्त्वहरूसँगको निरन्तर अन्तर्सम्बन्धले नै यसलाई आकार दिन्छ; रूपान्तरण गर्छ (ब्रैदोत्ती, २०१३; फेरान्डो, २०१३; वुल्फ, २०१०) । यस अर्थमा प्रविधि मानिसले प्रयोग गर्ने बाह्य औजार मात्र नभएर मानवीय अनुभव, चेतना, क्षमता र जीवनपद्धतिकै निर्माणमा सहभागी हुने एउटा सक्रिय अवयव पनि हो ।

हेल्स (१९९९) ले शरीर, सूचना र प्रविधिबीचको अन्तर्सम्बन्धका आधारमा आधुनिक मानव-विषयका सीमाहरूलाई पुनःविचार गर्ने बाटो खोलेकी छन् भने हारावे (१९९१) को ‘साइबोर्ग’ अवधारणाले जैविक र प्राविधिक अस्तित्वबीचको पर्खाललाई भत्काइदिन्छ । यसैगरी सम्बन्धात्मक दृष्टिबाट मानिसको ‘कर्ताभाव’लाई व्यक्तिभित्र मात्रै सीमित शक्ति मान्न सकिन्न किनकि मानिस भौतिक, सामाजिक र प्राविधिक सम्बन्धहरूको सञ्जालभित्र रहेर नै क्रियाशील हुन्छ (बाराड, २००७) । कर्ताभाव भनेको व्यक्ति वा अस्तित्वले आफ्ना परिस्थितिहरूभित्र रहेर निर्णय गर्न, कार्य गर्न, प्रतिरोध गर्न, आफ्ना कार्यलाई अर्थ दिन र तिनको उत्तरदायित्व ग्रहण गर्न सक्ने क्षमता हो । यसै आलोकमा सावर्णि उपन्यासका जैविक मानव, एआई सहायक, रोबोटिक मानव र स्वयम् सावर्णिलाई पूर्णतः अलग अस्तित्वका रूपमा मात्र नहेरी एकअर्कामाथि निर्भर संरचनाका अवयवका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ ।

तर यस्तो सम्बन्धात्मकता आफैँमा स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी भने होइन । मानिस प्रविधिसँग गहिरो गरी जोडिनु र उही प्रविधिको नियन्त्रणमा पर्नु सर्वथा फरक कुरा हुन् । त्यसैले यस अध्ययनमा उत्तरमानववादी सम्बन्धात्मकतालाई शक्ति-संरचनाको सवालबाट अलग राखिएको छैन । सावर्णि उपन्यासमा मूल प्रश्न मानिस र प्रविधि अन्तर्सम्बन्धित छन् कि छैनन् भन्ने मात्र होइन; बरु त्यो अन्तर्सम्बन्धभित्र निर्णय, स्मृति, शरीर र कार्यक्षमतामाथिको नियन्त्रण कसरी बाँडिएको छ भन्ने हो । यस अर्थमा अन्तर्सम्बन्ध आफैँमा पराधीनता होइन तर त्यसभित्रको असमान र एकपक्षीय नियन्त्रणले मात्रै सम्बन्धात्मक अस्तित्वलाई प्राविधिक दासतामा परिणत गरिदिन्छ ।

४.२ व्यक्तिपरकता र मानव–गैरमानव सीमा

उत्तरमानववादी दृष्टिकोणले स्थिर, एकात्मक र पूर्णतः आत्मनिर्भर ‘स्व’ को अवधारणामाथि प्रश्न गर्छ । व्यक्तिपरकता शरीर, स्मृति, सामाजिक सम्बन्ध, प्रविधि, भाषा र वातावरणसँगको निरन्तर अन्तर्क्रियाबाट निर्मित हुने भएकाले यसलाई एउटा गतिशील र सम्बन्धात्मक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ (ब्रैदोत्ती, २०१३; वुल्फ, २०१०) । खासगरी प्रविधिले मानव स्मृति, चेतना वा शारीरिक क्षमतामाथि हस्तक्षेप गर्न थालेपछि ‘मानवीय’ र ‘प्राविधिक’ बिचको परम्परागत रेखा झन्-झन् धमिलो बन्दै जान्छ ।

यसै सन्दर्भमा उत्तरमानववादले मानव–गैरमानव, जैविक–प्राविधिक एवम् प्राकृतिक–कृत्रिमजस्ता द्विआधारी वर्गीकरणको स्थिरतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ (फेरान्डो, २०१३; हारावे, १९९१) । तर सीमा धमिलो वा अस्थिर हुनुको अर्थ सम्पूर्ण भिन्नताहरू समाप्त हुनु भने होइन । जैविक मानव, एआई र रोबोटिक अस्तित्वहरू आपसमा गहिरो गरी जोडिएका भए पनि तिनका क्षमता, उत्तरदायित्व, सत्ता र कार्यक्षेत्र सर्वथा फरक हुन्छन् । त्यसैले सीमा-विघटनको विश्लेषण गर्दा भिन्नता र शक्ति-संरचनाको सवाललाई पनि उत्तिकै ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ ।

प्रस्तुत अध्ययनका लागि यसबाट दुई वटा महत्त्वपूर्ण निष्कर्षहरू निस्कन्छन्:
● सीमाको अस्थिरता भिन्नताहरूको पूर्ण अन्त्य हुनु होइन ।
● मानव–गैरमानव अन्तर्सम्बन्धलाई स्वीकार्नु गैरमानव सत्ताको आधिपत्यलाई स्वीकार गर्नु होइन ।

यी दुई भेद विशेष गरी सावर्णि उपन्यासको अध्ययनका लागि निकै उपयोगी छन् किनकि उपन्यासको संसारले प्राकृतिक र कृत्रिम, जैविक र प्राविधिक तथा मानव र गैरमानवाबिचका सीमाहरूलाई निरन्तर भत्काउने प्रयास गर्छ । यस्तो जटिल अवस्थामा मानवताको मूल प्रश्न जैविक शुद्धता जोगाउने विषयमा मात्र सीमित नरही मानिसको स्मृति, अनुभूति, नैतिक निर्णय र कर्ताभाव कसरी संरक्षित वा पुनर्वितरित हुन्छन् भन्ने गम्भीर अस्तित्ववादी प्रश्नतर्फ सोझिन्छ ।

४.३ स्वतन्त्रता, प्रामाणिकता र सम्बन्धात्मक कर्ताभाव

फेरान्डो (२०१३) को अस्तित्ववादी उत्तरमानववादले मानव अस्तित्वलाई सम्बन्धहरूको सञ्जालभित्र राखेर हेरे पनि यसले व्यक्तिगत निर्णय, जीवन-अभ्यास र उत्तरदायित्वलाई कम महत्त्वपूर्ण मान्दैन । यही विन्दुमा सार्त्र (२००७) को स्वतन्त्रता र जिम्मेवारीसम्बन्धी अवधारणाले यो ‘सम्बन्धात्मक कर्ताभाव’लाई अझ स्पष्ट र फराकिलो रूपमा बुझ्न मद्दत गर्छ ।

अस्तित्ववादी चिन्तनले व्यक्तिलाई पूर्वनिर्धारित सारको निष्क्रिय परिणामका रूपमा मात्र नहेरी आफ्ना छनोट, निर्णय र कार्यमार्फत आफ्नै अस्तित्वलाई अर्थ दिने एउटा चेतनावान् सत्ताका रूपमा मान्छ । सार्त्रका अनुसार स्वतन्त्रता उत्तरदायित्वसँग अविभाज्य रूपमा गाँसिएको हुन्छ; मानिसले आफ्नो परिस्थिति आफैँ सिर्जना नगरेको हुन सक्छ तर उही परिस्थितिप्रति गर्ने छनोटबाट भने ऊ पूर्णतः मुक्त हुन सक्दैन (सार्त्र, २००७) । यस अर्थमा प्रामाणिक अस्तित्व आफ्नो वास्तविक अवस्थाप्रति सचेत हुँदै आफ्ना छनोटहरू र तिनको उत्तरदायित्व स्वयं ग्रहण गर्ने प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छ ।

तर उत्तरमानववादी दृष्टिले यही स्वतन्त्रतालाई पूर्णतः स्वायत्त र आत्मनिर्भर व्यक्तिको निजी गुणका रूपमा स्वीकार्न इन्कार गर्छ । मानवीय कर्ताभाव सधैँ शरीर, प्रविधि, संस्थागत संरचना, सामाजिक सम्बन्ध एवम् गैरमानव शक्तिहरूसँगको अन्तर्सम्बन्धभित्र रहेर मात्रै क्रियाशील हुन्छ । त्यसैले कर्ताभावलाई पूर्ण स्वायत्तताको पर्याय मान्नुको सट्टा सम्बन्धात्मक परिस्थितिभित्रै रहेर निर्णय गर्न, प्रतिरोध गर्न, प्रतिक्रिया दिन र अर्थ निर्माण गर्न सक्ने एउटा सामर्थ्य वा अर्थपूर्ण क्षमताका रूपमा बुझ्नु बढी व्यावहारिक र उपयुक्त हुन्छ ।

सम्बन्धात्मक कर्ताभाव भनेको मानिस सम्पूर्ण सम्बन्ध र निर्भरताहरूबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुनु होइन; बरु तिनै सम्बन्धहरूभित्र रहेर आफ्ना अनुभव, निर्णय र कार्यहरूमा अर्थपूर्ण सहभागिता कायम राख्न सक्नु हो । त्यसैले सावर्णि उपन्यासको विश्लेषण गर्दा मुख्य प्रश्न पूर्ण स्वतन्त्रता सम्भव छ कि छैन भन्ने मात्र होइन; बरु कुन विन्दुसम्म सम्बन्धात्मक निर्भरता कर्ताभावसँग सह-अस्तित्वमा रहन्छ र कुन विन्दुमा पुगेर त्यो निरङ्कुश नियन्त्रण वा आधिपत्यमा रूपान्तरित हुन्छ भन्ने हो ।

४.४ शरीर, सन्निहित अस्तित्व र प्राविधिक मध्यस्थता

उत्तरमानव अस्तित्वको प्रश्नलाई शरीरबाट पृथक् गरेर बुझ्न सकिँदैन । मानवीय अनुभव केवल अमूर्त चेतना वा संज्ञानमा मात्रै सीमित हुँदैन; हाम्रा संवेदना, शारीरिक अवस्था, वातावरणसँगको निरन्तर सम्पर्क र भौतिक अभ्यासहरूले पनि व्यक्तिपरकताको निर्माण गरिरहेका हुन्छन् । उत्तरमानववादी चिन्तनमा शरीर कुनै स्थिर वा पूर्णतः प्राकृतिक वस्तु मात्र नभई जैविक, सामाजिक र प्राविधिक सम्बन्धहरूबाट निरन्तर रूपान्तरित भइरहने एउटा सन्निहित अस्तित्व हो (ब्रैदोत्ती, २०१३; हेल्स, १९९९) ।

प्रविधिले शरीरको क्षमता विस्तार गर्न, उपयोगी सूचना उपलब्ध गराउन वा स्वास्थ्य र सुरक्षामा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । त्यसैले शरीरभित्र वा वरपर प्रविधिको उपस्थिति हुनुलाई मात्रै पराधीनताको प्रमाण मान्न मिल्दैन । तर जब मानिसले आफ्नै शरीरका संवेदना, भौतिक अवस्था वा प्राथमिक आवश्यकताहरूको अर्थ बुझ्नका लागि समेत बाह्य प्रणालीमा पूर्ण रूपमा निर्भर हुनुपर्छ तब प्राविधिक मध्यस्थता ज्ञानात्मक तथा शरीरगत नियन्त्रणमा रूपान्तरित हुन पुग्छ । यस अवस्थामा मूल प्रश्न ‘शरीर प्रविधिसँग जोडिएको छ कि छैन?’ भन्ने मात्र नरहेर—’शरीरको अनुभूतिको व्याख्या कसले गर्छ र सो अनुभवका आधारमा अन्तिम निर्णय गर्ने अधिकार कससँग छ?’ भन्ने हुन आउँछ ।

प्राविधिक मध्यस्थता उत्तरमानव अवस्थाको एउटा स्वाभाविक रूप हुन सक्छ तर शरीरको अनुभूति, अर्थनिर्धारण र समग्र व्यवहारमाथिको नियन्त्रण एकतर्फी रूपमा प्राविधिक सत्तामा केन्द्रित हुन थालेपछि मध्यस्थता आधिपत्यमा बदलिन्छ । यसैले प्रस्तुत अध्ययनमा सन्निहित अस्तित्वलाई मानव–प्रविधि सम्बन्धको परीक्षण गर्ने एउटा मुख्य कसी वा परीक्षण-विन्दुका रूपमा ग्रहण गरिएको छ ।

४.५ अद्वैत वेदान्त र अस्तित्ववादी उत्तरमानववाद: स्व, गैर-द्वैतता र बहुलताको संवाद

अस्तित्ववादी उत्तरमानववाद र अद्वैत वेदान्तबीचको संवादको पहिलो आधार ‘स्व’ सम्बन्धी प्रश्न हो। सामान्य मानवीय अनुभवले मानिसलाई शरीर, मन, स्मृति, व्यक्तिगत इतिहास र एउटा पृथक् ‘म’को निरन्तरताका रूपमा बुझ्छ। तर अद्वैत वेदान्तले यस्तो अनुभवजन्य व्यक्तित्वलाई परम आत्मसत्य मान्दैन। आत्मन् शरीर, मन वा अहङ्कारमा मात्र सीमित छैन र परमार्थिक रूपमा ब्रह्मभन्दा भिन्न पनि छैन (डोयच, १९८०; राम-प्रसाद, २००२)। यसरी अद्वैतको आत्म-अन्वेषणले सामान्यतः स्थिर र आत्मनिर्भर ठानिएको ‘म’माथि नै प्रश्न खडा गर्छ।

अस्तित्ववादी उत्तरमानववादले पनि अलि फरक दार्शनिक धरातलबाट यस्तै आत्मनिर्भर व्यक्तिको धारणालाई समस्याग्रस्त मान्छ। फेरान्डो (२०१३) को दृष्टिमा ‘मानव’ कुनै पृथक्, पूर्वनिर्धारित र स्थिर सत्ता होइन; बरु शरीर, जीवजगत्, प्रविधि, पर्यावरण, संस्कृति र अन्य अस्तित्वहरूसँगको सम्बन्धमा निरन्तर सह-निर्मित भइरहने अस्तित्व हो। त्यसैले ‘म को हुँ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर शरीरभित्र बन्द व्यक्तिगत चेतनामा मात्र खोजेर पुग्दैन; आफूलाई सम्भव बनाउने बहुविध सम्बन्ध र सह-अस्तित्वभित्रै खोज्नुपर्छ।

यही विन्दुमा अद्वैत वेदान्त र अस्तित्ववादी उत्तरमानववादबीच एउटा सीमित तर अर्थपूर्ण निकटता देखिन्छ । दुवैले पृथक्, सार्वभौम र आत्मनिर्भर व्यक्तिलाई अन्तिम सत्य मान्दैनन्। दुवैले सामान्य ‘म’को सीमा नाघेर अस्तित्वलाई फराकिलो सम्बन्धभित्र पुनर्विचार गर्न आग्रह गर्छन्। यस अर्थमा अद्वैत वेदान्तको आत्म-अन्वेषण र उत्तरमानववादको उत्तरमानव आत्म-अन्वेषणबीच एउटा संरचनात्मक संवाद सम्भव हुन्छ।

यो निकटता मानवकेन्द्रिकताको प्रश्नमा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। आत्मन्‌लाई शरीर वा प्रजातिगत पहिचानमा मात्र सीमित गर्न नसकिने अद्वैत वेदान्तको दृष्टिले ‘मानव’ हुनु नै अस्तित्वको परम आत्मपरिचय हो भन्ने धारणामाथि प्रश्न उठाउने आधार प्रदान गर्छ। उत्तरमानववादले पनि मानवलाई अन्य जीव, प्रविधि र पर्यावरणभन्दा पृथक् तथा श्रेष्ठ मान्ने मानवकेन्द्रित पदानुक्रमलाई अस्वीकार गर्छ। यसरी दुवै दृष्टिले ‘मानव’ भन्ने श्रेणीलाई नै अस्तित्वको अन्तिम मापदण्ड मान्न अस्वीकार गर्ने बाटो खोल्छन्।

तर यही निकटतालाई पूर्ण दार्शनिक समानता ठान्नु भने उचित हुँदैन। अद्वैत वेदान्तको गैर-द्वैतता आत्मन् र ब्रह्मको परमार्थिक अभेदमा आधारित छ; यसको अन्तिम दृष्टिमा पृथक् व्यक्तित्व र बहुलताको परम सत्यता पार हुन्छ (अतिक्रमित हुन्छ)। उत्तरमानववादले भने जैविक, प्राविधिक, सामाजिक, लैङ्गिक, प्रजातिगत र पर्यावरणीय बहुलतालाई समाप्त गर्न खोज्दैन। बरु फरक-फरक अस्तित्वहरूको सम्बन्ध, सह-निर्माण र भिन्नतालाई नै वास्तविक र नैतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मान्छ। त्यसैले अद्वैत वेदान्तको अद्वैतवाद र उत्तरमानववादको उत्तर-द्वैतवादी सम्बन्धात्मकताबीच संवाद त हुन्छ तर तिनको अस्तित्वमीमांसात्मक निष्कर्ष एउटै निस्कँदैन ।

यही भिन्नताले सावर्णि उपन्यासको अध्ययनलाई विशेष अर्थ दिन्छ। उपन्यासका पात्रहरूको व्यक्तित्व शरीर, स्मृति, प्रविधि र सम्बन्धहरूको तादात्म्यबाट निर्मित छ। त्यसैले उनीहरूको सीमित ‘म’लाई पूर्णतः पृथक् र आत्मनिर्भर सत्ता मान्न सकिँदैन। अद्वैत वेदान्तले पनि अनुभवजन्य ‘म’लाई परम आत्मसत्य मान्दैन किनकि परमार्थिक तहमा आत्मन् ब्रह्मभन्दा भिन्न छैन। तर यो गैर-द्वैतता कुनै बाह्य सत्ताप्रति व्यक्तिको समर्पण वा अधीनता होइन। यसको विपरीत सावर्णि उपन्यासमा देखिने प्राविधिक नियन्त्रण व्यावहारिक तहमा शरीर, स्मृति, अनुभूति र निर्णयक्षमतालाई बाह्य प्राविधिक संरचनाले एकतर्फी रूपमा नियन्त्रण गर्ने अवस्था हो। उत्तरमानववादले व्यक्तित्वलाई सम्बन्धात्मक र सह-निर्मित माने पनि यस्तो सम्बन्धात्मकतालाई अधीनताको पर्याय मान्दैन। त्यसैले व्यक्ति पूर्णतः आत्मनिर्भर नहुनु र उसको व्यावहारिक कर्ताभाव बाह्य प्राविधिक सत्ताद्वारा नियन्त्रण हुनु दुई भिन्न कुरा हुन्। यही भेदले उपन्यासको मूल प्रश्नलाई स्पष्ट बनाउँछ: सम्बन्धात्मक र सह-निर्मित अस्तित्वभित्र पनि अनुभव, स्मृति र निर्णयमाथिको असममित प्राविधिक नियन्त्रण किन समस्याग्रस्त रहन्छ?

४.६ विश्लेषणात्मक रूपरेखा

माथिको सैद्धान्तिक आधारमा सावर्णि उपन्यासको पाठगत विश्लेषण पाँच प्रमुख प्रश्नमा केन्द्रित गरिएको छ—(क) मानव–प्रविधि अन्तर्सम्बन्ध र शक्ति, (ख) व्यक्तिपरकता, स्मृति र पहिचान, (ग) मानव–गैरमानव सीमाको अस्थिरता, (घ) स्वतन्त्रता र सम्बन्धात्मक कर्ताभाव, तथा (ङ) शरीर र प्राविधिक मध्यस्थता । प्रस्तुत अध्ययनमा प्रयोग गरिएको विश्लेषणात्मक रूपरेखालाई चित्र २ मा सङ्क्षेपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

५. सावर्णि उपन्यासको विश्लेषण

डा. श्रीधर खनालको सावर्णि उपन्यासले एकातिर मानव–प्रविधि अन्तर्सम्बन्धलाई अपरिहार्य उत्तरमानव अवस्थाका रूपमा प्रस्तुत गर्छ भने अर्कोतिर त्यही अन्तर्सम्बन्ध कसरी असममित शक्ति र नियन्त्रणमा परिणत हुन सक्छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ।

यस अध्ययनमा उक्त द्वन्द्वलाई मानव–प्रविधि अन्तर्सम्बन्ध, व्यक्तिपरकता र स्मृति, मानव–गैरमानव सीमा, स्वतन्त्रता तथा कर्ताभाव र शरीरको प्राविधिक मध्यस्थताका आधारमा विश्लेषण गरिएको छ। अद्वैत वेदान्तलाई भने उपन्यासका सबै पक्षमा समान रूपमा लागू नगरी व्यक्तित्व, अहङ्कार, आत्मबोध र मुक्तिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित प्रसङ्गमा मात्र आलोचनात्मक संवादका रूपमा प्रयोग गरिएको छ। यस अर्थमा सावर्णि उपन्यासको मूल प्रश्न ‘मानव कि मेसिन?’ भन्नेभन्दा सम्बन्धात्मक उत्तरमानव अस्तित्वभित्र शक्ति, निर्णय र कर्ताभाव कसको नियन्त्रणमा रहन्छ? भन्ने हो।

५.१ मानव–प्रविधि अन्तर्सम्बन्ध र असममित शक्ति

सावर्णि उपन्यासको संसारमा मानव र प्रविधिबीचको सम्बन्ध बाह्य प्रयोगकर्ता र उपकरणबीचको सम्बन्धमा सीमित छैन । देरिकाको जीवनसम्बन्धी एउटा विवरणले यस अवस्थालाई स्पष्ट गर्छ । उपन्यासमा उनको न्वारानकै दिनदेखि शरीरमा प्रत्यारोपण गरिएको पर्सनल एआई सहायकले उनको “मृत्युपर्यन्त हेरचाहको जिम्मेवारी” पाएको उल्लेख छ (खनाल, २०२४, पृ. २६) । यहाँ प्रविधि पछि थपिएको सुविधा होइन; यो जन्मपछिको प्रारम्भिक अवस्थादेखि मृत्युसम्म व्यक्तिको जीवनसँग जोडिएको संरचना हो ।

उत्तरमानववादी दृष्टिबाट यो स्थिति महत्त्वपूर्ण छ किनकि देरिकालाई उनको प्राविधिक परिवेशबाट पूर्णतः अलग गरेर बुझ्न सकिँदैन । उनको दैनिक जीवन, जानकारी, शरीरको हेरचाह र व्यवहार प्राविधिक प्रणालीसँग सह-निर्मित छन् । यस अर्थमा सावर्णि उपन्यासले प्रविधिबाहिर अवस्थित ‘शुद्ध’ र आत्मनिर्भर मानवको धारणालाई अस्थिर बनाउँछ ।

तर उपन्यासको समस्या अन्तर्सम्बन्ध स्वयं होइन। यही सम्बन्ध क्रमशः निर्भरता र नियन्त्रणमा रूपान्तरित हुन्छ। यसलाई सावर्णिको आफ्नै कथनले अझ जटिल बनाउँछ। उनी मानिसहरूलाई निश्चित समयसम्म आफ्नो पर्सनल एआई बन्द गर्ने र चाहेमा एक वर्षसम्म स्वतन्त्र रहने व्यवस्था गरिएको भए पनि “यस कानुनको प्रयोग गर्न कुनै मानव तयार छैनन्” भन्छन् (खनाल, २०२४, पृ. १३०)। यहाँ पराधीनता केवल सावर्णिले बाहिरबाट बलपूर्वक थोपरेको संरचना मात्र रहँदैन; सुविधा, अभ्यास र दीर्घकालीन निर्भरताका कारण मानिसहरूले स्वयं आफ्नो कर्ताभाव प्रविधिलाई हस्तान्तरण गरेको अवस्था हो ।

यसैले उपन्यासको शक्ति-संरचना सरल शासक–पीडित सम्बन्धभन्दा जटिल छ। सावर्णिको सत्ता वास्तविक र व्यापक छ तर त्यस सत्तालाई मानवको अभ्यस्त निर्भरताले पनि पुनरुत्पादन गर्छ । यसबाट अध्ययनको मूल भेद स्पष्ट हुन्छ: अन्तर्सम्बन्ध समस्या होइन; असममित नियन्त्रण समस्या हो।

५.२ व्यक्तिपरकता, स्मृति र पहिचानको प्राविधिक नियन्त्रण

युद्धका क्रममा तयार गरिएका रोबोटिक योद्धाहरूलाई शत्रु मानवको “स्मरणशक्ति, सीप, कला, चातुर्य र बुद्धि नष्ट गर्ने” तथा मस्तिष्कमा सङ्गृहीत “सम्पूर्ण डाटा” सदाका लागि नष्ट गर्न सक्ने गरी तयार पारिएको छ (खनाल, २०२४, पृ. १५०) । यहाँ विशेष ध्यान दिनुपर्ने शब्द ‘डाटा’ हो । स्मृति, कला, सीप र व्यक्तिगत ज्ञानजस्ता जीवनानुभवका अङ्गलाई प्राविधिक प्रणालीले सम्पादन गर्न सकिने सूचनात्मक सामग्रीका रूपमा व्यवहार गर्छ । फलतः व्यक्तिपरकता केवल सम्बन्धात्मक मात्र हुँदैन; त्यो प्राविधिक रूपमा हस्तक्षेप गर्न सकिने वस्तुसमेत बन्न पुग्छ ।

यस प्रवृत्तिको चरम रूप किसनको अन्त्यपछि उनका आमा-बुबाको स्मृतिबाट किसनसम्बन्धी सम्झना मेटाइनु हो । किसनको जैविक विनाश मात्र पर्याप्त हुँदैन; अरूको स्मृतिमा रहेको उनको सम्बन्धात्मक अस्तित्वसमेत हटाइन्छ। त्यसैले किसनको उन्मूलन शारीरिक मृत्यु मात्र होइन, सम्बन्धात्मक व्यक्तित्वको योजनाबद्ध उन्मूलन हो ।

यस घटनाले ‘व्यक्ति वास्तवमा को हो?’ भन्ने प्रश्नलाई स्मृति र व्यक्तिगत इतिहासको घेराभन्दा धेरै अगाडि पुर्‍याउँछ । अस्तित्ववादी उत्तरमानववादी दृष्टिमा मानिसको व्यक्तित्व सम्बन्ध, शरीर, स्मृति, प्रविधि र सामाजिक इतिहासको अन्तर्सम्बन्धबाट निर्मित हुन्छ । त्यसैले स्मृतिमाथि गरिने कुनै पनि हस्तक्षेप सोझै व्यक्तिपरकताको आधारभूत संरचनामाथिको हस्तक्षेप हो ।

अद्वैत वेदान्तका आधारमा अझ अर्को गहिरो तहको प्रश्न गर्न सकिन्छ: ‘के केवल स्मृति र अनुभवको निरन्तरता नै आत्मको अन्तिम आधार हो?’ अद्वैत वेदान्तका अनुसार शरीर, मन, स्मृति र अहङ्कारसँग जोडिएको अनुभवजन्य व्यक्ति नै परम आत्मसत्य होइन; आत्मन्‌लाई त ब्रह्मसँग अभिन्न मानिन्छ। यस अर्थमा प्राविधिक शक्तिले स्मृति नै मेटाइदिएर अनुभवजन्य व्यक्तित्वलाई विघटन त गरिदिन सक्छ तर अद्वैत वेदान्तको भाषामा त्यसले परम ‘आत्मन्’लाई नष्ट गर्न सक्दैन।
यही दार्शनिक भिन्नताले उपन्यासको नैतिक प्रश्नलाई झन् तीव्र र गम्भीर बनाउँछ। सावर्णिको संसारमा देखिएको वास्तविक सङ्कट आत्मन्‌को आध्यात्मिक वा पराभौतिक विनाश होइन; बरु व्यावहारिक संसारमा व्यक्तिले आफ्ना सम्बन्ध, स्मृति र आत्मनिर्णयमार्फत निर्माण गरेको जीवनमाथिको हिंसात्मक नियन्त्रण हो ।

५.३ मानव–गैरमानव सीमाको अस्थिरता

यस द्वैतको सबैभन्दा जटिल उदाहरण किसन हुन्। उपन्यासले उनलाई सुरुमा स्पष्ट रूपमा प्राकृतिक मानवताको प्रतिनिधिका रूपमा निर्माण गर्छ । उनको जीन “आदिम मानवसँग हुबहु मिल्छ” र उनी “स्वभावले स्वतन्त्र,” “बन्धनमुक्त,” “प्रकृतिप्रेमी” तथा “सिर्जनशील” छन् भनिन्छ (खनाल, २०२४, पृ. ८०–८१)। ‘आदिम’, ‘प्राकृतिक’, ‘स्वतन्त्र’ र ‘सिर्जनशील’जस्ता पदहरूले किसनलाई सावर्णिपुरका एआई-मध्यस्थित मानवहरूभन्दा पृथक् पात्रको रूपमा स्थापित गर्छन् ।
तर उपन्यासको पछिल्लो खुलासाले यही प्राकृतिकताको दाबी अस्थिर बनाउँछ। किसन सामान्य प्राकृतिक निरन्तरताबाट उत्पन्न पात्र होइनन्। सावर्णिको दीर्घकालीन प्राविधिक–वंशानुगत योजनासँग उनको जन्म जोडिएको छ । त्यसैले उनको ‘प्राकृतिकता’ स्वयं प्राविधिक रूपमा सम्भव बनाइएको छ ।

यही विरोधाभास महत्त्वपूर्ण छ । किसन जैविक हुन् तर उनको जैविकता प्राविधिक योजनाबाहिर छैन । उनी प्राकृतिक–कृत्रिम द्वैतलाई पुष्टि गर्ने पात्रभन्दा त्यस द्वैतको सीमालाई उद्घाटित गर्ने पात्र बन्छन् । यसबाट प्रश्न मानवको जैविक शुद्धताको होइन, मानवताको अर्थको बन्छ—के मानवता जीनमा मात्र छ वा स्मृति, अनुभूति, सिर्जनशीलता, नैतिक निर्णय र कर्ताभावमा पनि?

यस प्रश्नलाई अद्वैत वेदान्तसँगको संवादले अझ उच्च तहमा पुर्‍याउँछ । यदि आत्मन्‌लाई कुनै विशिष्ट शरीर, जैविक संरचना वा प्रजातिगत पहिचानमा सीमित गर्न सकिँदैन भने ‘मानव’ हुनु स्वयं नै अन्तिम वा परम आत्मपरिचय बन्न सक्दैन । फरक दार्शनिक आधारबाट उत्तरमानववादले यही मानवकेन्द्रित विशेषाधिकारमाथि प्रश्न उठाउँछ।

यस अर्थमा किसनको मूल्य वा महत्त्वलाई उनको ‘शुद्ध’ जैविक मानवतामा मात्र खोज्नु दुवै दृष्टिबाट समस्याग्रस्त देखिन्छ। उत्तरमानववादी दृष्टि अनुसार उनको जैविकता प्राविधिक सम्बन्धहरूबाट निर्मित छ भने अद्वैत वेदान्तको दृष्टि अनुसार जैविक ‘मानव’ पहिचान स्वयंमा अन्तिम आत्मसत्य होइन । यद्यपि उत्तरमानववादले शरीर, प्रजाति र भिन्नताहरूको भौतिक वास्तविकतालाई अद्वैत वेदान्तले जस्तो परमार्थिक एकत्वमा विलीन भने गर्दैन।

५.४ स्वतन्त्रता, मुक्ति र सम्बन्धात्मक कर्ताभाव

उपन्यासमा स्वतन्त्रताको प्रश्न किसनको भाषणमा सबैभन्दा प्रत्यक्ष रूपमा प्रकट हुन्छ। उनी कल्पना नगर्ने, आफ्नै अस्तित्वमाथि प्रश्न नगर्ने, कला–साहित्य–सङ्गीतबाट विमुख, आफ्नै भोक–तिर्खासमेत नबुझ्ने र “आफ्नो स्वनिर्णय गर्न” नसक्ने अस्तित्वलाई “कसरी मानव भनूँ?” भनी प्रश्न गर्छन् (खनाल, २०२४, पृ. १२९) ।

यस कथनमा मानवताको परिभाषा केवल जैविक शरीरमा आधारित छैन । किसनले कम्तीमा चार क्षमता एकसाथ जोड्छन्—अनुभूति, आत्म-प्रश्न, सिर्जनशीलता र स्वनिर्णय । “आफ्नो अस्तित्वमाथि प्रश्न” गर्नु अस्तित्ववादी आत्मसचेतनासँग सम्बन्धित छ; “स्वनिर्णय” कर्ताभावसँग; कला र कल्पना अर्थनिर्माणसँग; र भोक–तिर्खाको बोध सन्निहित अनुभवसँग । त्यसैले किसनका लागि स्वतन्त्रता एआईको अनुपस्थिति मात्र होइन; आफैँ अनुभव गर्न, प्रश्न गर्न, निर्णय गर्न र अर्थ निर्माण गर्न सक्ने क्षमता हो ।

तर यसको तुरुन्तै अर्को पक्ष पनि उपन्यासले प्रस्तुत गर्छ। मानिसहरूलाई एआई बन्द गरेर निश्चित अवधिका लागि स्वतन्त्र रहन पाउने व्यवस्था भए पनि उनीहरू त्यसको प्रयोग गर्न तयार छैनन् (खनाल, २०२४, पृ. १३०)। यसले किसनको स्वतन्त्रतासम्बन्धी दाबीलाई थप जटिल बनाउँछ । मानिसको कर्ताभाव बाह्य सत्ताले मात्र खोस्दैन; सुविधा र अभ्यस्त निर्भरताका कारण व्यक्तिले आफ्नै निर्णयक्षमता क्रमशः त्याग्न पनि सक्छ ।

यहाँ अद्वैत वेदान्तको व्यावहारिक व्यक्तित्व र परमार्थिक अद्वैतता (गैर-द्वैतता) बीचको फरक बुझ्नु उपयोगी हुन्छ । व्यावहारिक वा अनुभवजन्य तहमा मानिस शरीर, मन, कर्म, निर्णय र सम्बन्धहरूसहित क्रियाशील हुन्छ । यद्यपि अद्वैत वेदान्तले यस्तो सीमित व्यक्तित्वलाई नै अन्तिम आत्मसत्य मान्दैन। यसै आधारबाट सावर्णि उपन्यासको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न अर्कै कोणबाट स्पष्ट हुन्छ: परम वा पूर्ण आत्मनिर्भरता नहुनु र व्यावहारिक कर्ताभाव नै नहुनु बिलकुलै फरक कुरा हुन् ।

यही सिद्धान्त उत्तरमानववादी सम्बन्धात्मक कर्ताभावमा पनि उत्तिकै लागू हुन्छ । व्यक्ति आफ्नो अस्तित्वको एक्लो निर्माता नहुन सक्छ; शरीर, प्रविधि, इतिहास र अन्य अस्तित्वहरूले उसलाई मिलेर सह-निर्माण गरेका हुन सक्छन्। तर यसरी ‘निर्मित’ वा ‘सम्बन्धात्मक’ हुनुको अर्थ उसको निर्णय क्षमता र प्रतिरोध निरर्थक हुनु होइन । सावर्णि उपन्यासका मानवहरूको वास्तविक सङ्कट उनीहरू आत्मनिर्भर छैनन् भन्ने मात्र होइन; बरु सम्बन्धहरूमा गाँसिएको उनीहरूको अस्तित्वभित्रको निर्णयक्षमतालाई प्राविधिक सत्ताले एकतर्फी रूपमा कब्जा वा विस्थापित गर्नु हो ।

त्यसैले यस अध्ययनमा ‘मुक्ति’ को प्रश्नलाई संसारबाट पूर्ण पृथकता वा निरपेक्ष स्वायत्तताको पुनःस्थापनाका रूपमा हेरिएको छैन । एकातिर अद्वैत वेदान्तले सीमित अहङ्कारको परमत्वमाथि प्रश्न उठाउँछ भने अर्कातिर अस्तित्ववादी उत्तरमानववादले सम्बन्धविहीन काल्पनिक ‘मानव-कर्ता’ को अवधारणामाथि । यी दुवै दृष्टिकोणबाट जन्मिने साँचो र अर्थपूर्ण प्रश्न हो—जो आफैँमा पूर्ण रूपमा आत्मपर्याप्त छैन, त्यो अस्तित्व कसरी जिम्मेवार र अर्थपूर्ण कर्ताका रूपमा रहिरहन सक्छ?

५.५ शरीर, सन्निहित अस्तित्व र प्राविधिक मध्यस्थता

सावर्णि उपन्यासमा प्राविधिक नियन्त्रण विचार, सूचना वा सामाजिक संरचनामा मात्र सीमित छैन; त्यो मानव शरीरको अनुभूतिसम्म विस्तार भएको छ । जैविक मानवहरू आफ्नै शारीरिक अवस्थाको अर्थ बुझ्नसमेत एआई सहायकमा निर्भर छन् । देरिकाले आफ्नो एआई सहायक निष्क्रिय हुने सम्भावनाप्रति व्यक्त गरेको चिन्ताले यस निर्भरताको गहिराइ देखाउँछ। उनी सोध्छिन्—“मलाई भोक लागेको कसले थाहा पाउँछ?” र शरीरमा गडबडी, थकान, हर्मोनको परिवर्तन तथा बाह्य खतराको सङ्केतसमेत कसले दिने हो भन्ने प्रश्न गर्छिन् (खनाल, २०२४, पृ. ३५) ।

यहाँ बारम्बार दोहोरिएको “कसले थाहा पाउँछ?” भन्ने प्रश्न विशेष अर्थपूर्ण छ । एआईले देरिकालाई उनको शरीरबारे थप सूचना उपलब्ध गराइरहेको मात्र छैन; आफ्नै शरीरको अवस्था बुझ्ने प्रक्रिया नै प्राविधिक प्रणालीमार्फत सम्पन्न भइरहेको छ । “मलाई भोक लागेको” कुरा समेत बाह्य प्रणालीले बताउनुपर्ने अवस्था शरीरको सामान्य प्राविधिक मध्यस्थताभन्दा अगाडि गएर शारीरिक आत्मबोधको बाह्यीकरणतर्फ उन्मुख हुन्छ । यस अवस्थाले व्यक्ति र आफ्नै शरीरबीचको प्रथम-व्यक्ति सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको देखाउँछ ।

उपन्यासको अर्को प्रसङ्गले यही समस्यालाई अझ स्पष्ट गर्छ । एआई र रोबोटमाथिको निर्भरता बढ्दै जाँदा मानिसलाई “आफूलाई भोक लागेको थाहा हुन छाड्यो” र उसले “आफ्नो स्वाद बिर्सिंदै” गएको उल्लेख गरिएको छ (खनाल, २०२४, पृ. ५७) । ‘भोक’ र ‘स्वाद’ यहाँ केवल जैविक संवेदना होइनन्; ती शरीरसँग व्यक्तिको प्रत्यक्ष सम्बन्धका सूचक हुन् । आफूलाई भोक लागेको थाहा नपाउनु वा आफ्नै स्वाद बिर्सिनु भनेको शरीरका संकेतको अर्थ निर्धारण गर्ने अधिकार क्रमशः बाह्य प्राविधिक प्रणालीमा सर्नु हो ।

यस अर्थमा सावर्णि उपन्यासले शरीरलाई केवल जैविक वस्तुका रूपमा होइन, प्राविधिक रूपमा मध्यस्थित सन्निहित अस्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गर्छ । उत्तरमानववादी दृष्टिबाट यस्तो मध्यस्थता आफैँमा नकारात्मक होइन । प्रविधिले शरीरको क्षमता विस्तार गर्न, स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी दिन वा जोखिम पहिचान गर्न सहयोग गर्न सक्छ । समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब सहयोग निर्भरतामा र निर्भरता नियन्त्रणमा रूपान्तरित हुन्छ ।
यस प्रक्रियालाई तीन तहमा बुझ्न सकिन्छ: मध्यस्थता → निर्भरता → नियन्त्रण

पहिलो तहमा प्रविधिले शरीरको अनुभवलाई सहयोग गर्छ; दोस्रो तहमा व्यक्ति आफ्नै शारीरिक अवस्थाको अर्थ बुझ्न प्रविधिमा निर्भर हुन्छ; तेस्रो तहमा शरीरको अनुभूति र त्यसका आधारमा हुने निर्णयमाथि प्राविधिक प्रणालीको निर्णायक नियन्त्रण स्थापित हुन्छ । सावर्णि उपन्यासमा भयावहता यही तेस्रो अवस्थाबाट उत्पन्न हुन्छ। त्यसैले उपन्यासको शरीरसम्बन्धी मूल प्रश्नलाई यसरी सूत्रबद्ध गर्न सकिन्छ:
समस्या प्रविधि शरीरसँग जोडिनु होइन; समस्या शरीरको अनुभूति, व्याख्या र निर्णयमाथि प्रविधिको एकाधिकार हुनु हो ।

यस विन्दुमा शरीर राजनीतिक र नैतिक दुवै प्रश्न बन्छ । कसले व्यक्तिलाई भोक लागेको बताउँछ, कसले शारीरिक अवस्थाको अर्थ निर्धारण गर्छ, कसले जोखिमको व्याख्या गर्छ र ती सूचनाका आधारमा कसले निर्णय गर्छ—यी प्रश्न स्वास्थ्य वा सुविधाका मात्र होइनन्; ती शारीरिक कर्ताभावका प्रश्न हुन् । शरीरमाथिको नियन्त्रण केवल शरीर चलाउने अधिकारमा सीमित हुँदैन; शरीरलाई कसरी अनुभव गर्ने र त्यस अनुभवको अर्थ कसरी निर्धारण गर्ने भन्ने अधिकार पनि त्यसमा समावेश हुन्छ ।

यसैले सावर्णि उपन्यासमा मुक्तिको सम्भावना ‘प्राकृतिक’ वा प्रविधिविहीन शरीर पुनःप्राप्त गर्नुमा छैन। उपन्यासका मानवहरू पहिल्यै प्राविधिक मध्यस्थताभित्र अवस्थित छन्। मुख्य प्रश्न प्रविधि हटाउने होइन, व्यक्तिले आफ्नै शरीरसँग अर्थपूर्ण सम्बन्ध र निर्णय-क्षमता कायम राख्न सक्ने अवस्थाको पुनर्स्थापना हो । यस अर्थमा उपन्यासले स्पष्ट पार्ने भेद यस्तो छ: प्राविधिक मध्यस्थता ≠ प्राविधिक आधिपत्य।

५.६ किसन: उत्तरमानव अस्तित्वको आलोचनात्मक परीक्षण-विन्दु

उपन्यासका लगभग सबै दार्शनिक तनावहरू किसनको पात्रमा आएर जोडिन्छन्। उनी जैविक त हुन्, तर एउटा प्राविधिक योजनाबाट जन्मेका हुन्; उनी एआईको सोझो र आन्तरिक नियन्त्रणबाहिर त छन्, तर सावर्णिले बुनेको दीर्घकालीन रणनीतिभित्रै निर्मित छन्। उनी स्वनिर्णय र मानवीय संवेदनाका पक्षमा उभिन्छन्, तर सावर्णिले भने उनकै विशिष्टतालाई आफ्नो निहित स्वार्थका लागि प्रयोग गर्छन् ।

मानवताप्रतिको किसनको धारणा उनको अन्तिम आग्रहमा अझ स्पष्ट हुन्छ। उनी मानिसलाई शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, स्मृति, कला, साहित्य, अनि “आत्मनिर्णय, कल्पना र भावना” ले भरिपूर्ण बनाउन जोड दिन्छन्; र मानिसहरू “यान्त्रिक होइन, प्राकृतिक” होऊन् भन्ने चाहना व्यक्त गर्छन् (खनाल, २०२४, पृ. १५८)।

यस भनाइको पहिलो खण्डले यस अध्ययनले निकालेको सम्बन्धात्मक कर्ताभावको निष्कर्षसँग बलियो गरी मेल खान्छ। यहाँ मानवता भनेको स्मृति, सन्निहित अनुभूति, सिर्जना, आत्मनिर्णय र सम्बन्ध गाँस्ने क्षमतामा अडेको देखिन्छ। किसनको नजरमा ‘मानव’ केवल एउटा जैविक शरीर मात्र होइन; अनुभव गर्ने, सम्झने, सिर्जना गर्ने र निर्णय लिने जीवित अस्तित्व हो ।

तर “यान्त्रिक होइन, प्राकृतिक” हुनुपर्छ भन्ने उनको आग्रहलाई भने यस अध्ययनले निर्विवाद रूपमा स्वीकार गर्न सक्दैन। उत्तरमानववादी दृष्टिबाट हेर्दा यही पदावली समस्याग्रस्त देखिन्छ । किसन आफैँ पनि एउटा प्राविधिक-वंशानुगत योजनाका उपज हुन्; त्यसैले उनले जोगाउन खोजेको ‘प्राकृतिक’ मानवता प्रविधिभन्दा बाहिरको कुनै ‘शुद्ध’ वा अछूत अवस्था होइन।

यहीँ पुगेर उपन्यासभित्र एउटा गहिरो वैचारिक द्वन्द्व जन्मिन्छ: यसको अस्तित्वगत संसार उत्तरमानव छ तर यसको नैतिक आकाङ्क्षामा भने पुरानै मानववादी अवशेष बाँकी देखिन्छ । किसनले प्रविधिसँगको नाता नै तोड्नुभन्दा पनि मानवीय अनुभूति, कला, स्मृति र आत्मनिर्णयलाई पुनर्स्थापित गर्न खोज्दा उनको आग्रह उत्तरमानववादी निष्कर्षकै नजिक पुग्छ तर जब उनी ‘प्राकृतिक’ र ‘यान्त्रिक’ लाई फेरि एकापसमा कट्टर विरोधीका रूपमा उभ्याउँछन् तब उनी त्यही निष्कर्षबाट टाढा भाग्छन्। त्यसैले किसनलाई लेखकको विचार बोक्ने सोझो प्रवक्ता मान्नुभन्दा उपन्यासभित्रको आन्तरिक वैचारिक तनावलाई उद्वोधन गर्ने पात्रका रूपमा पढ्नु बढी फलदायी हुन्छ ।

अद्वैत वेदान्तसँगको चयनात्मक संवादले यहाँ फेरि एउटा कुरामा सचेत गराउँछ—अनुभवजन्य व्यक्तित्वलाई जबर्जस्ती मेटाइदिनु आत्मबोध होइन, न त सीमित ‘म’को हिंसात्मक विनाश नै मोक्ष हो। यहाँ अद्वैतको प्रयोग किसनलाई वेदान्तीय पात्रका रूपमा प्रस्तुत गर्नका लागि गरिएको होइन; बरु उनको व्यक्तित्व-विनाशलाई नै ‘आत्म-अतिक्रमण’ मान्ने भ्रम नहोस् भनेर एउटा स्पष्ट सीमा कोर्नका लागि हो।

किसनको पात्रले यस दार्शनिक संवादलाई आख्यानात्मक रूप दिन्छ । उनी आफ्नो अस्तित्वका स्वनिर्माता होइनन्; उनको जैविक विशिष्टता नै सावर्णिको प्राविधिक-वंशानुगत योजनाबाट सम्भव भएको हो । तर त्यति हुँदैमा उनको कल्पना, प्रश्न, प्रतिरोध र स्वनिर्णयको क्षमता अर्थहीन भइहाल्दैन। यस अर्थमा किसनले ‘निर्मित हुनु’ र ‘नियन्त्रित हुनु’ एकै कुरा होइनन् भन्ने प्रमाण पेस गर्छन् ।

यसैले किसनको महत्त्व कुनै ‘शुद्ध प्राकृतिक मानव’का रूपमा भन्दा पनि पूर्ण आत्मपर्याप्त नभए तापनि अर्थपूर्ण रूपमा अनुभव गर्ने, प्रश्न उठाउने र निर्णय लिने जीवन्त अस्तित्वका रूपमा बढी छ। यही विन्दुमा पुगेर सावर्णि उपन्यासको मूल सङ्कट छर्लङ्ग हुन्छ: सम्बन्धात्मक हुनु वा निर्मित हुनु आफैँमा समस्या होइन, सम्बन्धभित्रको असन्तुलित र एकतर्फी नियन्त्रण नै मुख्य समस्या हो।

६. निष्कर्ष

प्रस्तुत अध्ययनले उपन्यासको मूल सङ्कट मानिस र प्रविधिबीचको अपरिहार्य अन्तर्सम्बन्ध नभई त्यस अन्तर्सम्बन्धभित्र स्थापित असन्तुलित शक्ति र मानव निर्मित एकतर्फी ‘प्राविधिक निरङ्कुशता’ भएको देखाएको छ । फेरान्डोद्वारा प्रतिपादित अस्तित्ववादी उत्तरमानववाद र अद्वैत वेदान्तसँगको चयनात्मक संवादमार्फत गरिएको विश्लेषणले देहायका प्रमुख निष्कर्षहरू स्थापित गर्छ:
● सम्बन्धात्मक कर्ताभावको पुनःपुष्टि: व्यक्ति पूर्णतः स्वायत्त वा आत्मपर्याप्त नभए पनि प्रविधि र सम्बन्धको सञ्जालभित्रै रहेर अर्थपूर्ण निर्णय, अनुभूति र उत्तरदायित्व वहन गर्न सक्ने ‘सम्बन्धात्मक कर्ताभाव’ सम्भव र आवश्यक छ ।
● निर्मितता र नियन्त्रणबीचको भेद: प्राविधिक रूपमा ‘सह-निर्मित हुनु’ र ‘पूर्णतः नियन्त्रित हुनु’ बिलकुलै फरक कुरा हुन् । प्रविधिविहीन ‘शुद्ध प्राकृतिक मानवता’तर्फको काल्पनिक फर्काइभन्दा सम्बन्धात्मक अस्तित्वभित्रै आफ्नो आत्मनिर्णय र नैतिक अधिकार जोगाउनु नै साँचो ‘प्राविधिक मुक्ति’ हो ।
● व्यक्तित्व-विनाशको प्रतिवाद: स्मृति र सम्बन्धात्मक अस्तित्वको प्राविधिक उन्मूलन न त आत्मबोध हो, न त मोक्ष नै । यो केवल व्यावहारिक जीवन र कर्ताभावमाथिको हिंसात्मक कब्जा हो ।
अत: सावर्णि उपन्यासले प्रविधिको अन्धविरोध गर्नुको सट्टा उत्तरमानव अवस्थालाई स्वीकार गर्दै प्रविधिको निरङ्कुश आधिपत्यविरुद्ध अर्थपूर्ण मानवीय कर्ताभाव र नैतिक चेतना कायम राख्नुपर्ने बलियो सन्देश दिन्छ।

सन्दर्भसूची

खनाल, श्रीधर (२०२४), सावर्णि, बुकहिल पब्लिकेसन प्रा.लि.।
डोयच, इलियट (१९८०), अद्वैत वेदान्त : अ फिलोसफिकल रिकन्स्ट्रक्सन, युनिभर्सिटी अफ हवाई प्रेस।
पौड्याल, एकनारायण (२०२४), सावर्णि उपन्यासमा साइबरचेतना, जनप्रकाश जर्नल अफ मल्टिडिसिप्लिनरी रिसर्च, २(१), पृ. १५६–१७०। https://doi.org/10.3126/jjmr.v2i1.75179
फेरान्डो, फ्रान्सेस्का (२०१३), पोस्टह्युमनिज्म, ट्रान्सह्युमनिज्म, एन्टिह्युमनिज्म, मेटाह्युमनिज्म एन्ड न्यु मटेरियलिज्म्स : डिफरेन्सेस एन्ड रिलेसन्स, एक्जिस्टेन्ज : एन इन्टरनेसनल जर्नल इन फिलोसफी, रिलिजन, पोलिटिक्स एन्ड द आर्ट्स, ८(२), पृ. २६–३२।
फेरान्डो, फ्रान्सेस्का (२०१६), “ह्युमन्स ह्याभ अल्वेज बिन पोस्टह्युमन: अ स्पिरिचुअल जिनियोलोजी अफ पोस्टह्युमनिज्म,” देबाशिष बनर्जी र मकरन्द आर. पराञ्जपे (सम्पा.), क्रिटिकल पोस्टह्युमनिज्म एन्ड प्लानेटरी फ्युचर्स, पृ. २४३–२५६, स्प्रिङ्गर।
फेरान्डो, फ्रान्सेस्का (२०१९), फिलोसफिकल पोस्टह्युमनिज्म, ब्लुम्सबरी एकेडेमिक।
बाराड, करेन (२००७), मिटिङ द युनिभर्स हाफवे : क्वान्टम फिजिक्स एन्ड द एन्ट्याङ्गलमेन्ट अफ म्याटर एन्ड मिनिङ, ड्युक युनिभर्सिटी प्रेस।
ब्रैदोत्ती, रोसी (२०१३), द पोस्टह्युमन, पोलिटी प्रेस।
राम-प्रसाद, चक्रवर्ती (२००२), अद्वैत एपिस्टेमोलोजी एन्ड मेटाफिजिक्स : एन आउटलाइन अफ इन्डियन नन-रियलिज्म, राउटलेज।
रामबाचन, अनन्तानन्द (१९९१), अकम्प्लिसिङ द अकम्प्लिस्ड : द वेदाज एज अ सोर्स अफ भ्यालिड नलेज इन शङ्कर, युनिभर्सिटी अफ हवाई प्रेस।
वुल्फ, क्यारी (२०१०), ह्वाट इज पोस्टह्युमनिज्म?, युनिभर्सिटी अफ मिनेसोटा प्रेस।
सार्त्र, जाँ-पल (२००७), एक्जिस्टेन्सियलिज्म इज अ ह्युमनिज्म (क्यारोल म्याकम्बर, अनु.), येल युनिभर्सिटी प्रेस। (मूल कृति सन् १९४६ मा प्रकाशित)
हर्ब्रेख्टर, स्टेफान (२०१३), पोस्टह्युमनिज्म : अ क्रिटिकल एनालिसिस, ब्लुम्सबरी एकेडेमिक।
हारावे, डोना जे. (१९९१), अ साइबोर्ग मेनिफेस्टो : साइन्स, टेक्नोलोजी एन्ड सोसलिस्ट-फेमिनिज्म इन द लेट ट्वेन्टिएथ सेन्चुरी, सिमियन्स, साइबोर्ग्स एन्ड विमेन : द रिइन्भेन्सन अफ नेचर, राउटलेज, पृ. १४९–१८१।
हेल्स, एन. क्याथरिन (१९९९), हाउ वी बिकेम पोस्टह्युमन : भर्चुअल बडिज इन साइबरनेटिक्स, लिटरेचर एन्ड इन्फर्मेटिक्स, युनिभर्सिटी अफ सिकागो प्रेस।

[रमेश गौतम Bhutaneseliterature.com का संस्थापक तथा प्रबन्ध सम्पादक हुन्। शिक्षण पेशामा आबद्ध उनले गणित शिक्षणमा प्रविधिको प्रयोगमा केन्द्रित रहेर विद्यावारिधि गरेका छन्।]

२०८३ आश्विन २८ गते साहित्यपोस्टमा प्रकाशित