“तरुलभ्याकुर” : एक संक्षिप्त समीक्षा
तुम्बेहाङ लिम्बू
झापा, नेपाल
“तरुलभ्याकुर” : एक संक्षिप्त समीक्षा
१. परिचयः
कृष्ण प्रसाईं समकालीन नेपाली कथासाहित्यका यस्ता कथाकार हुन्, जसले सीमान्तकृत, उत्पीडित र आवाजविहीन समुदायको जीवनलाई आफ्ना कथामा सशक्त ढंगले उतारेका छन्। “तरुल भ्याकुर” कथा पनि नेपालको पूर्वी तराईका आदिवासी किसान समुदायको दुःख, शोषण, गरिबी र अस्तित्वको सङ्घर्षको कथा हो। यो कथा उनको कथा सङ्ग्रह ‘प्रक्षेपण’ मा समाविष्ट पहिलो र चोटिलो कथा हो । यस कथामा जंगलमा आश्रित जनजाति किसानहरूको जीवन र उनीहरूमाथि राज्य तथा स्थानीय शक्तिशाली वर्गले गरेको अन्यायलाई अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले चित्रण गरिएको छ।
२. कथावस्तुः
कथाको केन्द्रमा कन्द्रु किसान, बन्छनी, फागुनी र उनीहरू जस्तै आदिवासी किसानहरूको जीवन छ। उनीहरु पूर्वीनेपालका एक विशेष सीमान्तकृत जातिका पात्र-पात्रा हुन् । उनीहरूको जीवन वन-जंगलसँग गाँसिएको छ। उनीहरूका लागि जंगल केवल प्राकृतिक सम्पत्ति होइन, जीवनको आधार हो। तर राज्यको वनप्रशासन र गाउँका शक्तिशाली पहाडिया वर्गले उनीहरूको यही जीवनाधार खोस्दै जान्छन्।
फागुनीमाथि भएको सामूहिक बलात्कार र हत्या, त्यसपछि उल्टै निर्दोष किसानहरूलाई दोषी बनाउन खोजिएको षड्यन्त्र, वनपालेहरूको ज्यादति र भ्रष्टाचार, कन्द्रु किसानको छोराको मृत्यु—यी घटनाहरूले कथालाई अत्यन्त करुण र हृदयविदारक बनाएका छन्।
कथाको अन्त्यमा कन्द्रु किसानले तरुलभ्याकुर खोजेर जङ्गलबाट साँझ घर फर्किँदा आफ्नै छोराको शव भेट्टाउँदाको मर्मस्पर्शी दृश्य र बन्छनी अझै जंगलबाट नफर्किनु एउटा खुला र त्रासदीपूर्ण अन्त्य हो। यसले पाठकको मनमा अनेक प्रश्नहरू छोडिदिन्छ र धेरै लामो समयसम्म सोचाईको ह्याङओभरमा अल्झ्याइराख्छ ।
३. शीर्षकको शाब्दिक प्रतीकार्थ : “तरुलभ्याकुर”
‘तरुलभ्याकुर’ शीर्षक दुइ स्वतन्त्र संज्ञा शब्द ‘तरुल’ र ‘भ्याकुर’ को संयोजनबाट बनेको द्विपदीय शीर्षक हो । यद्यपि नेपाली लोकप्रयोगमा यो एउटा पदबन्धका रुपमा प्रचलित भएकाले अर्थगत रुपमा एकीकृत अभिव्यक्ति पनि मान्न सकिन्छ । यसको शाब्दिक अर्थ भुइँभित्र फल्ने विभिन्न प्रकारका कन्दमूल वा तरुल जातिका खानेकुराहरु भन्ने हुन्छ । यस अर्थमा कथाको शीर्षक अत्यन्त अर्थपूर्ण छ।
‘तरुल’ र ‘भ्याकुर’ दुवै जंगलसँग जोडिएका जीवनका प्रतीक हुन्। जंगलमा उम्रिने ‘तरुलभ्याकुर’ र त्यही वातावरणमा बस्ने ‘आदिवासी’ हरूको जीवन पनि प्रकृतिमा निर्भर छ। र, यस कथामा तरुलभ्याकुर गरीब किसान समुदायका मर्म, पीडा यसैसँग जोडिएको हुँदा प्रतीकात्मक हिसाबले पनि शीर्षक उपयुक्त छ । तर कथामा “तरुलभ्याकुर” केवल प्राकृतिक वस्तु होइन, यो—
* गरिबीको प्रतीक हो,
* जीवन निर्वाहको सङ्घर्षको प्रतीक हो,
* राज्यद्वारा उपेक्षित समुदायको प्रतीक हो,
* र अस्तित्व बचाउने अन्तिम प्रयासको प्रतीक हो।
४. प्रमुख विषयवस्तुहरूः
(क) वर्गीय शोषण
शक्तिशाली वर्गले गरिब किसानमाथि निरन्तर अन्याय गरेको देखिन्छ। ‘किसान’ भन्नाले यहाँ खेतीपाती गर्नेमात्र नभई पूर्वीनेपालमा पाइने एउटा उपेक्षित जाति भन्ने अर्थ लाग्छ । कानुन र प्रशासन गरिबको पक्षमा नभई शक्तिशालीको पक्षमा उभिएको छ। कथाले गरीब किसान समुदायको दुःख र कष्टको कुरा गरेपनि यसले रष्ट्र र समाजका उस्तैखाले अन्य उपेक्षित समुदायको पनि प्रतिनिधित्व गरेको छ । यसले वर्गीय शोषणको चरम अवस्था उजागर गरेको छ ।
(ख) जातीय तथा सांस्कृतिक उत्पीडन
कथाले आदिवासी जनजातिहरूले भोग्नुपरेको विभेद र अपमानलाई उजागर गरेको छ। उनीहरूको संस्कृति, जीवनशैली र अधिकारलाई सम्मान गरिएको छैन। नेपालको अधिकांक ठाउँहरुमा देख्न पाइने घटना हुन् यस्ता घटना । जातीय र साँस्कृतिक असमानताले उब्जाएको नेपालको विकराल लाग्दो परिस्थितिप्रति सबैलाई सजग गराउँदै कथाकारले यस कथाको माध्यमबाट अब सुध्रिनुको विकल्प नभएको सन्देश दिन खोजेका छन् ।
(ग) राज्यको असफलता
वन प्रशासन, प्रहरी र स्थानीय सत्ता संरचनाले न्याय दिनुको सट्टा अन्यायलाई संरक्षण गरेका छन्। मूलधार तथा सत्तापक्षले स्वार्थपुर्तिकै लागि यस्तो गरेको छ । समसामयिक नेपाली समाजको यो एउटा दारुण दर्पण हो । नेपाल र नेपाली समाजमा यस्ता धेरै उदाहरण छन् । तर राज्यसत्ताले यस विषयउपर गम्भीर भएर काम गरेको छैन । कथाकारले आफ्नो कथाको माध्यमबाट यस प्रवृत्तिको कलात्मक ढङ्गले शल्यक्रिया गरेका छन् ।
(घ) प्रकृति र मानवको सम्बन्ध
जंगल र आदिवासी समुदायबीचको आत्मीय सम्बन्ध कथाको महत्वपूर्ण पक्ष हो। जंगल नष्ट हुनु भनेको उनीहरूको जीवन नष्ट हुनु हो। उनीहरु एक ढङ्गले वनजङ्गलका असली संरक्षक हुन् । र उनीहरुको रहनसहन, जीवनशैली, संस्कृति वा पहिचान सबै वनजङ्गलसँग गाँसिएको छ । उनीहरुको चाडपर्व रीतिरिवाज गीत उत्थानको कथा सबै सबै वनजङ्जलसँग जोडिएको छ । वनजङ्गल बिना उनीहरु अपुरा छन् । जङ्गलको बिनाश उनीहरुको अस्तित्वको प्रश्न हो ।
५. पात्र-विश्लेषणः
कन्द्रु किसान
कन्द्रु किसान कथाको सबैभन्दा मार्मिक पात्र हो। ऊ गरिब, मेहनती र सोझो किसान हो, जसले निरन्तर अन्याय सहिरहेको छ। भोक र रोगबाट स्वास्नी र नानीहरुलाई बचाउन ऊ दिनरात पसीना बगाउँछ । छोराको मृत्युपछि उसको असहाय अवस्थाले सम्पूर्ण उत्पीडित समुदायको प्रतिनिधित्व गर्छ।
बन्छनी
बन्छनी कथाकी संवेदनशील र चेतनशील पात्र हुन्। उनी अन्यायलाई बुझ्छिन् र त्यसबाट भित्रभित्रै विद्रोह गरिरहेकी छन्। उनको चरित्रले आदिवासी महिलाको पीडा र प्रतिरोध दुवैलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।
फागुनी
फागुनी उपल्लोवर्गको पुरुषबाट बलात्कृत हुन्छे । ऊमाथि भएको हिंसा केवल एक व्यक्तिमाथिको हिंसा होइन; यो सिङ्गो समुदायमाथिको हिंसा र राज्यको नैतिक पतनको प्रतीक हो।
वनपाले र पहाडिया वर्ग
यी पात्रहरू शोषक, भ्रष्ट र अमानवीय राज्यसत्ताका प्रतिनिधि हुन्। उनीहरू कथाका खलपात्र मात्र होइनन्, सामाजिक संरचनामा रहेको असमान शक्तिसम्बन्धका प्रतीक पनि हुन्।
६. भाषा–शैलीः
कथाको भाषा सरल, स्थानीय बोलीचालीको स्वादयुक्त र यथार्थपरक छ। लेखकले वर्णनात्मक शैली बढी प्रयोग गरेका छन् । यहाँ वर्णनात्मक र संवादात्मक शैलीको सन्तुलित प्रयोग भएको भए अझ सुनमा सुगन्ध हुनेथियो । घटनाहरूको चित्रण यति जीवन्त छ कि पाठक आफैँ घटनास्थलमा पुगेको अनुभूत गर्छ।
७. सामाजिक यथार्थवादः
“तरुलभ्याकुर” नेपाली सामाजिक यथार्थवादी कथाको उत्कृष्ट उदाहरण हो। यसमा कुनै कृत्रिम आदर्शवाद छैन। यहाँ जीवनको कठोर यथार्थ छ—भोक, गरिबी, अन्याय, बलात्कार, मृत्यु र राज्यको दमन।
कथा पढ्दा सामान्य जस्तो लाग्ने तर गम्भीर विषयवस्तुमा आधारित गरीब, उपेक्षितवर्गको दैनिकीको जर्जर अवस्था सशक्त रुपमा उठाइएको छ । यसमानेमा कथा दिशा र अभिष्टप्रति इमान्दार र सफल देखिन्छ।
कथाले प्रश्न उठाउँछ—
* कानुन कसका लागि हो?
* जंगलको वास्तविक मालिक को हो?
* किन गरिब र आदिवासी सधैँ पीडित हुन्छन्?
* न्याय किन सधैँ शक्तिशालीको पक्षमा उभिन्छ?
८. कथाको सन्देशः
कथाले उत्पीडित समुदायको आवाजलाई साहित्यमार्फत सार्वजनिक गरेको छ। यसले सामाजिक न्याय, मानवअधिकार र समानताको आवश्यकता महसुस गराउँछ। कथाले पाठकलाई केवल भावुक बनाउँदैन, अन्यायको विरुद्ध सोच्न पनि बाध्य बनाउँछ।
निष्कर्षः
“तरुलभ्याकुर” कथाकार कृष्ण प्रसाईंको अत्यन्त सशक्त सामाजिक यथार्थवादी कथा हो। यसले पूर्वी नेपालको आदिवासी किसान समुदायको पीडा, वन प्रशासनको दमन, सामाजिक विभेद र अस्तित्वको सङ्घर्षलाई कलात्मक र मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ। कन्द्रु किसानको रुवाइ, फागुनीको त्रासदी र बन्छनीको अनिश्चित भविष्यले पाठकको मनमा गहिरो चोट पुर्याउँछ।
यो कथा केवल एउटा परिवारको दुःखको कथा होइन; यो नेपालका सीमान्तकृत समुदायहरूको सामूहिक इतिहास, वेदना र न्यायको खोजीको कथा हो। नेपाली कथासाहित्यमा “तरुलभ्याकुर” सामाजिक यथार्थ, मानवीय संवेदना र प्रतिरोध चेतनाको दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण र स्मरणीय कथा मान्न सकिन्छ।