भुटानमा नेपाली भाषा हराउँदै जाने खतरा

𝕴𝖓𝖛𝖎𝖙𝖊𝖉 𝕮𝖔𝖓𝖙𝖗𝖎𝖇𝖚𝖙𝖎𝖔𝖓

राम कार्की
नेदरल्याण्डस्

भाषा एकै दिनमा हराउँदैन। बिस्तारै हराउँछ। पहिले विद्यालयबाट हराउँछ। त्यसपछि पढाइ र सार्वजनिक जीवनमा यसको प्रयोग घट्दै जान्छ। घरमा पनि अभिभावकले छोराछोरीसँग अर्को भाषा बोल्न थालेपछि अर्को पुस्तामा त्यसको असर देखिन्छ। हजुरबुबा हजुरआमाले सजिलै बोल्ने भाषा नातिनातिनीले बुझ्न मात्र सक्छन्, बोल्न सक्दैनन्। केही पुस्तापछि त्यो भाषा सम्झनामा मात्र बाँकी रहन सक्छ। भुटानमा नेपाली भाषाको अवस्थाबारे मेरो चिन्ता यही हो। तर यो केवल एउटा भाषाको प्रश्न होइन। नेपाली भाषा कमजोर हुँदै जानु भनेको एउटा समुदायको शिक्षा, संस्कृति, पहिचान, पारिवारिक इतिहास र पुस्ताबीचको सम्बन्ध कमजोर हुँदै जानु पनि हो। त्यसैले नेपाली भाषाको संरक्षणलाई केवल भाषा पढाउने विषयका रूपमा होइन, एउटा समुदायले आफ्नो इतिहास र पहिचान अर्को पुस्तामा कसरी पुर्‍याउने भन्ने प्रश्नका रूपमा हेर्नुपर्छ।

सन् १९८९ मा म साम्ची हाई स्कुलमा पढ्थेँ। त्यो ठूलो र राम्रो विद्यालय थियो। त्यहाँ फुटबल र भलिबलका मैदान, फूलबारी, पुस्तकालय र प्रयोगशाला थिए। तीनवटा ठूला छात्रावास थिए। विद्यालयमा करिब ८०० विद्यार्थी थिए। त्यो विद्यालय मेरो जीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा थियो। त्यहाँ मेरा साथी थिए, शिक्षक थिए र किशोरावस्थाका धेरै सम्झना थिए। त्यस वर्षको जाडोमा वार्षिक परीक्षा सकिएपछि विद्यालयबाट पिकनिक जाने कार्यक्रम भयो। हामी धामधुम नदीको किनारतिर धेरै किलोमिटर हिँडेर गयौँ। बाटोमा गीत गायौँ, रमाइलो गर्‍यौँ, नाच्यौँ र खाना तयार गर्‍यौँ।

म केही डे स्कलर साथीहरूसँगै थिएँ। जंगलको बाटो भएकाले हामीले घो लगाएका थिएनौँ। साधारण कपडामा हिँड्न सजिलो हुन्छ भन्ने लागेको थियो। तर यही कुरा पछि ठूलो विवादको कारण बन्यो। केही द्रुक्पा विद्यार्थीले घो नलगाएको भन्दै हामीलाई गाली गर्न थाले। वातावरण बिग्रँदै गएपछि हामी पिकनिकस्थलबाट चाँडै फर्कियौँ। त्यसपछि छात्रावासका विद्यार्थी र डे स्कलरहरूबीच झडप भयो। मेरा केही साथीहरूलाई कुटियो र उनीहरूलाई भारतीय सीमातर्फ लखेटियो।

त्यो साँझ मलाई छात्रावासका वार्डेनको कोठामा बोलाइयो। त्यहाँ मलाई काठका लाठीले कुटियो, लात र थप्पड हानियो। कुटपिटका क्रममा म बेहोस भएँ। पछि मलाई जोङ्खामा लेखिएको एउटा कागजमा हस्ताक्षर गर्न लगाइयो। त्यसको पूरा अर्थ मलाई थाहा थिएन। भारततर्फ गएका विद्यार्थीले कुनै द्रुक्पा व्यक्तिमाथि आक्रमण वा अपमान गरे त्यसको जिम्मेवारी ममाथि पर्ने भनिएको थियो। मलाई कडा सजायको धम्की दिइएको थियो। भोलिपल्ट साथी पुष्पराज क्षेत्रीसँग भारततर्फ गएका साथीहरूलाई खोज्न गएँ। उनीहरूलाई अरू कुनै समस्या नहोस् भनेर सम्झाउने हाम्रो उद्देश्य थियो। फर्केर आउँदा विद्यालयका अधिकारी र प्रहरीहरूले हामीलाई सोधपुछ गरे। हामीले माफी मागेपछि चेतावनी दिएर छोडियो।

त्यसपछि पनि डर सकिएको थिएन। एक साँझ एक द्रुक्पा विद्यार्थीले मलाई चक्कु लिएर लखेट्यो। म दौडेर कोठामा पुगेँ र ढोका बन्द गर्न सफल भएँ। दुई दिनपछि जाडो बिदा सुरु भयो। पछि आफन्तबाट थाहा पाएँ कि साम्चीको घटनासँग सम्बन्धित भन्दै मेरो नाम राष्ट्रिय रेडियोमा घोषणा गरिएको र देशभरका प्रहरी कार्यालयमा पठाइएको रहेछ। ती दिनहरू मैले कहिल्यै बिर्सन सकिनँ। आज त्यो घटना सम्झँदा म एउटा कुरा बुझ्छु। भाषा, संस्कृति, पोसाक र पहिचान मानिसको जीवनसँग कति गहिरो रूपमा जोडिएका हुन्छन् भन्ने कुरा मैले किशोरावस्थामै अनुभव गरेको थिएँ। पहिचानसँग जोडिएका विषयहरूलाई दबाउँदा त्यसले मानिसको मनमा कस्तो असर पार्न सक्छ भन्ने पनि त्यही समयमा देखेँ।

त्यसैले आज नेपाली भाषा कमजोर हुँदै गएको कुरा सम्झँदा म त्यसलाई केवल भाषाको सामान्य परिवर्तन भनेर मान्न सक्दिन। सन् १९८९ को फेब्रुअरीमा भुटान सरकारले दक्षिणी भुटानका विद्यालयहरूको पाठ्यक्रमबाट नेपाली भाषा हटाएको कुरा ह्युमन राइट्स वाचको अनुसन्धानमा उल्लेख छ। सन् १९९० पछि दक्षिणी भुटानका विद्यालयमा नेपाली भाषा नपढाइएको र जोङ्खा तथा अंग्रेजी पढाइने गरेको पनि उक्त अनुसन्धानमा उल्लेख गरिएको छ। विद्यालयबाट भाषा हटेपछि त्यसको असर तुरुन्त देखिँदैन। घरमा मानिसहरूले अझै नेपाली बोलिरहेका हुन्छन्। बालबालिकाले आफ्ना आमाबुबासँग नेपालीमै कुरा गरिरहेका हुन सक्छन्। तर उनीहरूले नेपाली पढ्न र लेख्न पाउँदैनन्। नेपाली साहित्य पढ्ने अवसर हुँदैन। शब्दभण्डार विस्तार गर्ने वातावरण हुँदैन।

एक पुस्तासम्म घरले भाषा जोगाउन सक्छ। तर विद्यालय, समुदाय र सार्वजनिक जीवनबाट भाषा निरन्तर हराउँदै गयो भने अर्को पुस्तामा त्यसलाई जोगाउन झन् कठिन हुन्छ। सन् २०२४ मा भुटान सहभागी हुने संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानवअधिकार आयोगको चौथो विश्वव्यापी आवधिक समीक्षा (Universal Periodic Review, UPR) का लागि आफ्नो तीन मिनेटको वक्तव्य तयार गर्दा मैले नेपाली भाषाको विषय उठाउने निर्णय गरेँ। त्यसअघि भुटानभित्र रहेका केही नेपालीभाषी भुटानीसँग कुरा गरेँ। उनीहरूले नेपाली भाषा कमजोर हुँदै गएको बताए। केहीले बालबालिका नेपाली नबोली हुर्किरहेको बताए। कतिपय परिवारमा अभिभावकहरूले पनि छोराछोरीसँग अंग्रेजीमा बढी कुरा गर्न थालेका रहेछन्। विद्यालयमा नेपाली भाषा पुनः पढाइने स्पष्ट संकेत नदेखिएको कुरा पनि उनीहरूले बताए। अझ चिन्ताजनक कुरा के थियो भने, कतिपय मानिसहरू यो विषय सार्वजनिक रूपमा उठाउन सहज महसुस गर्दैनन् भन्ने सुनियो।

मार्च २०२५ मा जेनेभामा मानव अधिकार परिषद्सँग सम्बन्धित कार्यक्रममा मैले नेपाली भाषाको शिक्षा पुनः सुरु गर्न भुटानलाई आग्रह गरेँ। मेरो तीन मिनेटको वक्तव्यमा धेरै कुरा भन्न सम्भव थिएन। मैले आफ्नो विद्यालयको घटना भन्न सकिनँ। भुटानभित्रका मानिससँग गरेको कुराकानी पनि विस्तारमा राख्न सकिनँ। तर एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा भन्न चाहन्थेँ—नेपालीभाषी बालबालिकाले आफ्नो भाषा सिक्ने अवसर पाउनुपर्छ।

६ नोभेम्बर २०२४ को UPR संवादमा नेपालीभाषी भुटानीमाथि भाषा र जातीय भेदभावसम्बन्धी प्रश्न उठेका थिए। त्यसको जवाफ दिँदै विदेशमन्त्री डी. एन. ढुंग्येलले भेदभावको दाबी अस्वीकार गरे। उनले वर्तमान सरकारमा दक्षिणी भुटानका नेपालीभाषी भुटानीहरूमध्ये तीन जना क्याबिनेट मन्त्री रहेको र संविधानले सबै भुटानीलाई समान रूपमा मान्यता दिएको बताए। सरकारमा नेपालीभाषी व्यक्तिहरू हुनु प्रतिनिधित्वको प्रश्न हो। आफ्नो भाषा पढ्न पाउनु भाषिक अधिकार र शिक्षा पहुँचको प्रश्न हो। नेपालीभाषी बालबालिकाले आफ्नो भाषा पढ्न, लेख्न र सिक्न पाउने अवसर कस्तो छ? यही प्रश्न डायस्पोरामा बस्ने नेपालीभाषी भुटानीका लागि पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

भुटानबाट विस्थापित भएका धेरै नेपालीभाषी भुटानी पछि अस्ट्रेलिया, अमेरिका, क्यानडा लगायतका देशमा पुनर्वास भए। नयाँ देशमा उनीहरूका छोराछोरीले अंग्रेजीमा शिक्षा पाए र दैनिक जीवनमा पनि अंग्रेजी नै बढी प्रयोग भयो। यसले नयाँ अवसरहरू खोल्यो। तर धेरै परिवारमा नेपाली भाषा कमजोर हुँदै गयो। कतिपय बालबालिका अंग्रेजी राम्रो बोल्छन् तर नेपाली बोल्न सक्दैनन्। कतिपय नेपाली बुझ्छन् तर जवाफ अंग्रेजीमा दिन्छन्। केहीले आफ्ना हजुरबुबा हजुरआमासँग सहज रूपमा कुरा गर्न सक्दैनन्। यो समस्या केवल भुटानबाहिरको समस्या पनि होइन। जहाँ नेपालीभाषी परिवार अर्को भाषाको वातावरणमा बस्छन्, त्यहाँ यही चुनौती आउन सक्छ।

तर यसको अर्को पक्ष पनि छ। डायस्पोराका नेपालीभाषी भुटानी समुदायले भाषा जोगाउन निरन्तर प्रयास गरेका छन्। नेपाली भाषा कक्षा सञ्चालन भएका छन्। साहित्य लेखिएको छ। सांस्कृतिक कार्यक्रम भएका छन्। गीत, कथा र परम्परा नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने प्रयास भएको छ। लिटरेचर काउन्सिल अफ भुटान पनि सन् १९९३ मा नेपालका भुटानी शरणार्थी शिविरमा स्थापना भएको नेपाली भाषा परिषद्बाट विकसित भएको हो। शरणार्थी शिविरमा स्रोत सीमित थिए। तर भाषा जोगाउने इच्छा बलियो थियो। त्यसैले कक्षा चलाइयो, साहित्य लेखियो र समुदायभित्र भाषा प्रयोग गरियो। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ—भाषा जोगाउन ठूलो स्रोतभन्दा पहिले इच्छा र निरन्तर प्रयोग आवश्यक हुन्छ।

परिवारले बोल्यो भने भाषा बाँच्छ। विद्यालयले पढायो भने भाषा बलियो हुन्छ। समुदायले प्रयोग गर्‍यो भने भाषा पुस्तौँसम्म जान सक्छ। लेखकले लेखे र बालबालिकाले पढे भने भाषासँगै साहित्य र इतिहास पनि बाँच्छ। मेरो लागि नेपाली भाषा यही कारणले महत्त्वपूर्ण छ। यो मेरो बाल्यकाल हो। परिवार हो। साथीहरू हुन्। गीत र कथा हुन्। मैले भोगेका र सम्झेका कुराहरू हुन्। साम्ची हाई स्कुलका वर्षहरू सम्झँदा म नराम्रा घटना मात्र सम्झँदिनँ। फुटबल मैदान सम्झन्छु। फूलबारी सम्झन्छु। कक्षाकोठा सम्झन्छु। छात्रावास सम्झन्छु। साथीहरूको हाँसो सम्झन्छु। नदीसम्मको लामो हिँडाइ सम्झन्छु। पिकनिकमा गाइएका गीत सम्झन्छु।

वर्षौँपछि बिनोद, आनन्द, चतुरमान र सुरजजस्ता साथीहरूसँग फेरि सम्पर्क भयो। राजेश र निश्चल अब यस संसारमा छैनन् भन्ने पछि थाहा पाएँ। उनीहरूको सम्झना पनि मेरो जीवनको हिस्सा हो। यी सम्झनाहरू लेख्दा म फेरि विगतमा पुग्छु। सायद यही कारणले भाषा हराउने कुरा मलाई केवल शब्द हराउने कुरा जस्तो लाग्दैन। भाषासँगै परिवारका कथा हराउन सक्छन्। पुराना गीत बुझ्न गाह्रो हुन सक्छ। हजुरबुबा हजुरआमाका अनुभव नयाँ पुस्तासम्म पुग्न नसक्न सक्छन्। एउटा पुस्ता र अर्को पुस्ताबीचको सम्बन्ध कमजोर हुन सक्छ।

त्यसैले हामीले आफैंलाई सोध्नुपर्छ—हामी आफ्ना छोराछोरीलाई के हस्तान्तरण गर्दैछौँ? जब हामी भाषा हस्तान्तरण गर्छौँ, हामी शब्द मात्र हस्तान्तरण गर्दैनौँ। हामी इतिहास, संस्कृति, स्मृति, कथा र आफ्नो पहिचानको एउटा हिस्सा पनि हस्तान्तरण गर्छौँ। नेपाली जोगाउनु भनेको जोङ्खाको विरोध गर्नु होइन। अंग्रेजीको महत्त्व अस्वीकार गर्नु पनि होइन। एउटा बच्चाले नेपाली, जोङ्खा र अंग्रेजी तीनवटै भाषा सिक्न सक्छ।

भुटानले जोङ्खालाई राष्ट्रिय भाषाका रूपमा संरक्षण गर्न सक्छ। अंग्रेजीलाई शिक्षामा प्रयोग गर्न सक्छ। त्यससँगै नेपालीभाषी बालबालिकालाई आफ्नो भाषा पढ्ने र सिक्ने अवसर पनि दिन सक्छ। यदि नेपाली भाषा आज बोलिन्छ भने त्यसलाई जोगाउने समय यही हो। भाषा कमजोर भएर परिवारमा मात्र सीमित भएपछि त्यसलाई पुनः बलियो बनाउन धेरै कठिन हुन्छ। अझै ढिलो भएको छैन। घरमा नेपाली बोल्न सकिन्छ। बालबालिकालाई नेपाली पुस्तक पढाउन सकिन्छ। समुदायले भाषा कक्षा चलाउन सक्छ। साहित्य लेख्न र पढ्न सकिन्छ। विद्यालयमा नेपाली भाषाको शिक्षाबारे छलफल गर्न सकिन्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, बालबालिकाले आफ्नो भाषा बोल्दा उनीहरूले आफ्नो भविष्य कमजोर बनाइरहेका छन् भन्ने महसुस गर्नु हुँदैन। आफ्नो भाषा जान्नु पछाडि फर्किनु होइन। आफ्नो भाषा जान्नु आफ्नो इतिहाससँग जोडिनु हो। हामीले नेपाली भाषालाई अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउन सकेनौँ भने केवल एउटा भाषा मात्र हराउने छैन। त्यससँगै हाम्रा केही कथा, सम्झना र पुस्ताबीचको एउटा सम्बन्ध पनि हराउनेछ। त्यसैले आज प्रश्न नेपालीभाषी भुटानीहरूमा नेपाली भाषा बाँच्ला कि मर्ला भन्ने मात्र होइन। प्रश्न हामी नेपाली भाषालाई अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउन के गर्दैछौँ हो।